اصلى ‏ترين شرط اجابت دعا
از وعده‏هاي خداوند متعال اجابت دعاى نيايشگران است، ليكن تحقق اين وعده منوط به تحقق حقيقت دعا از سوى داعى است و حقيقت دعا عبارت است از اين كه «انسان خود را در برابر خداوند متعال نيازمند مطلق ببيند و با پرستش او درصدد جلب عنايت و رحمت او برآيد».
شناخت و جزم قلبي به اين حقيقت امري ساده و تحقق آن امري آسان و سهل الوصول نيست، بلكه مقدماتي براي رسيدن به اين مقام لازم است. در روايات شريفه اهل بيت عليهم‏السلام مقدماتي براي تحقق حقيقت دعا ذكر شده است كه اشاره‏اي گذرا به آن سودمند است.
اين مقدمات عبارتند از:

۱. شناخت
امام كاظم عليه‏السلام نقل ميكند عدّه‏اى به [امام] صادق عليه‏السلام گفتند: دعا مى‏كنيم؛ امّا دعايمان مستجاب نمى‏شود! ايشان فرمود: لِأَنَّكُم تَدعونَ مَن لا تَعرِفونَهُ؛(۱)
چون شما كسى را مى‏خوانيد كه نمى‏شناسيدش.

۲. اخلاص
امام على عليه‏السلام: عَلَيكَ بِإِخلاصِ الدُّعاءِ؛ فَإِنَّهُ أخلَقُ بِالإِجابَةِ؛(۲)
بر تو باد اخلاص داشتن در دعا؛ زيرا چنين دعايى، به اجابت، سزاوارتر است.

۳. عمل
امام على عليه‏السلام: مَن عَظَّمَ أوامِرَ اللّه‏ِ أجابَ سُؤالَهُ؛(۳)
هر كس اوامر خداوند را بزرگ شمارد، خداوند درخواست او را جواب مى‏دهد.

۴. پاك بودن درآمد و خوراك
امام صادق عليه‏السلام: إذا أرادَ أحَدُكُم أن يُستَجابَ لَهُ، فَليُطَيِّب كَسبَهُ، وَليَخرُج مِن مَظالِمِ النّاسِ، وإنَّ اللّه‏َ لا يُرفَعُ إلَيهِ دُعاءُ عَبدٍ وفي بَطنِهِ حَرامٌ، أو عِندَهُ مَظلِمَةٌ لِأَحَدٍ مِن خَلقِهِ؛(۴)
هر گاه فردى از شما خواست دعايش مستجاب شود، درآمدش را پاك گرداند و از زير بار حقوق مردم بيرون برود. دعاى بنده‏اى كه در شكمش حرام باشد، يا حقّ يكى از خلق خدا به گردنش باشد، به درگاه خداوند بالا نمى‏رود.

۵. حضور قلب
امام صادق عليه‏السلام: إنَّ اللّه‏َ عز و جل لا يَستَجيبُ دُعاءً بِظَهرِ قَلبٍ ساهٍ، فَإِذا دَعَوتَ فَأَقبِل بِقَلبِكَ، ثُمَّ استَيقِن بِالإِجابَةِ؛(۵)
خداوند دعايى را كه از روى دلِ غافل باشد، نمى‏پذيرد. پس هر گاه دعا كردى، با دلت رو كن، آن گاه به اجابت، يقين داشته باش.

۶. حالت انقطاع
مصباح الشريعة ـ در آنچه به امام صادق عليه‏السلام نسبت داده است ـ : سُئِلَ رَسولُ اللّه‏ِ صلى الله عليه و آله عَنِ اسمِ اللّه‏ِ الأَعظَمِ، قالَ: كُلُّ اسمٍ مِن أسماءِ اللّه‏ِ، فَفَرِّغ قَلبَكَ عَن كُلِّ ما سِواهُ، وَادعُهُ بِأَيِّ اسمٍ شِئتَ؛ فَلَيسَ فِي الحَقيقَةِ للّه‏ِِ اسمٌ دونَ اسمٍ، بَل هُوَ الواحِدُ القَهّارُ؛(۶)
از پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله درباره اسم اعظم خدا سؤال شد. فرمود: همه نام‏هاى خدا اسم اعظم‏اند. پس، دلت را از هر آنچه جز اوست، خالى گردان و آن گاه او را با هر نامى كه خواستى، بخوان؛ زيرا در حقيقت براى خداوند، نام خاصّى نيست؛ بلكه او يكتاى قهّار است.

اصلى‏ترين و محوري‏ترين شرط اجابت دعا

بررسي متون ديني و تامل در آن، خصوصا روايات مرتبط با مساله اجابت دعا، ما را به اين نكته رهنمون ميسازد كه همه اين مقدمات و نكاتي كه درباره اجابت دعا مطرح شده است به يك نقطه اصلي و محوري منتهي ميشود و آن چيزي جز "حال انقطاع و تهى كردن دل از اميد به غير خداوند متعال" نيست كه هر چه اين حال در نيايشگر تقويت شود، دعاى او به اجابت، نزديك‏تر مى‏گردد.
كسى كه خود را نيازمند مطلق به بى‏نياز مطلق مى‏بيند، از غير او منقطع مى‏گردد و به او مى‏پيوندد.
به سخن ديگر خواندن خداوند متعال با خواندن غير او تفاوت جوهرى دارد و تا حال انقطاع به انسان دست ندهد در واقع خدا را نمى‏خواند. حال انقطاع همان حالى است كه از آن تعبير به خالى كردن دل از غير خدا شده است، چنان كه در حديث بالا گذشت وقتي از پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله درباره اسم اعظم سؤال كردند، ايشان به فراغت دل از غير خدا و توجه كامل به مقام ربوبي اشاره مي‏كنند.
هر چه اين حال در نيايشگر تقويت شود، دعاى او به اجابت نزديكتر مى‏گردد، تا انجا كه ممكن است بدون دعا نيز خواسته او تأمين گردد.

امام صادق عليه‏السلام: إنَّ العَبدَ لَيَكونُ لَهُ الحاجَةُ إلَى اللّه‏ِ عز و جل، فَيَبدَأُ بِالثَّناءِ عَلَى اللّه‏ِ وَالصَّلاةِ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، حَتّى يَنسى حاجَتَهُ، فَيَقضيهَا اللّه‏ُ لَهُ مِن غَيرِ أن يَسأَلَهُ إيّاها؛(۷)
بنده به خداوند حاجتى دارد و شروع به ثناى خداوند و صلوات فرستادن بر محمّد و خاندان محمّد مى‏كند، تا جايى كه يادش مى‏رود حاجتى داشته است، پس خداوند حاجتش را، بى‏آن كه آن را از خداوند درخواست كند، برايش برآورده مى‏سازد.

به سخن ديگر، اجابت دعا، يك شرطْ بيشتر ندارد و آن، تحقّق حقيقت دعا از سوى دعاكننده است؛ اما تا حال انقطاع به انسانْ دست ندهد، حقيقت دعا تحقّق نمى‏يابد. از اين رو، هنگامى كه انسان در مورد نيازى از نيازهاى خود، بيچاره و مُضطر شود و پناهگاهى جز خداوند متعال نبيند، دعاى او مستجاب مى‏گردد.
علاّمه سيّد محمّدحسين طباطبايى ـ رضوان‏اللّه‏تعالى‏عليه ـ در تبيين آيه: «أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ...»(۸) مى‏فرمايد:
«مراد از اجابت درمانده‏اى كه او را مى‏خوانَد، پاسخ مثبت دادن به درخواستِ دعاكنندگان و برطرف كردن نياز آنهاست. خداوند، صفت درماندگى را آورده تا به دعا كننده، حقيقت دعا و درخواست را يادآورى كند؛ زيرا مادام كه انسان در تنگناى درماندگى نيفتد و در رسيدن به خواستش آزادى عمل داشته باشد، درخواستش خالصانه نخواهد بود و اين، مطلب روشنى است.
اما اين كه اجابت دعا را به دعا كردن (درخواست كردن از خدا) مشروط كرده و فرموده است: «إِذَا دَعَاهُ؛ آن‏گاه كه او را بخوانَد»، براى اشاره به اين نكته است كه در دعا بايد تنها از خداوند پاك، طلب كرد و اين، زمانى عملى مى‏شود كه دعا كننده، از تمامى اسباب و علل ظاهرى دست بكشد و دلش را تنها به خداوند بپيوندد؛ اما كسى كه دلش را تنها به اسباب و علل ظاهرى و يا به آنها و به خداوند با هم پيوند دهد، پروردگارش را نخوانده؛ بلكه ديگرى را خوانده است.
پس هرگاه دعا كننده در دعا صادق باشد و تنها از خداوند بخواهد، خداوند والا، خواست او را اجابت مى‏كند و گرفتارى‏اى را كه او را به درخواست و دعا واداشته، برطرف مى‏سازد؛ همان گونه كه خداوند متعال فرموده است: «ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ؛(۹) مرا بخوانيد تا برايتان اجابت كنم». در اين‏جا شرط اجابت را تنها دعا كردن حَقيقى قرار داده است و اين كه درخواست، تنها بايد از خداوند صورت بگيرد».(۱۰)
علامه طباطبايى، همچنين در تفسير جمله: «وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الاْءَرْضِ؛(۱۱) و شما را خليفگان زمين قرار داد»فرموده است:
«آنچه از سياق كلام به دست مى‏آيد، اين است كه مراد از خلافت، خلافتى است كه خداوند در زمين براى انسان‏ها قرار داده تا با آن، هرگونه كه مى‏خواهند، در زمين، دخل و تصرف و ساخت و ساز كنند، همان گونه كه خداوند متعال فرموده است: «وَ إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌ فِى الاَرْضِ خَلِيفَةً؛(۱۲) و به يادآر هنگامى را كه پروردگارت به فرشتگان فرمود: من در زمين خليفه‏اى قرار مى‏دهم» و اين، از آن روست كه دخل و تصرف انسان به وسيله مقام خلافت، در زمين و هر چه در آن است، مربوط به زندگى و معاش اوست. بنا بر اين، گرفتارى ـ كه انسان را به درماندگى مى‏افكند، تا آن جا كه از خداوند، برطرف شدنش را درخواست مى‏كند ـ، ناگزير، مربوط به چيزى است كه انسان از تصرّف در آن و يا بخشى از آن، ممنوع شده است و درهاى زندگى و ماندگارى و هر چه به زندگى مربوط است و يا پاره‏اى از درهاى زندگى را به روى او مى‏بندد، و برطرف شدن آن (گرفتارى) از انسان، موجب تماميت خلافتش مى‏گردد.
اگر دعا و درخواست را در عبارت قرآنى «إِذَا دَعَاهُ»، اعم از درخواست زبانى بدانيم، اين معنا، بيشتر و بيشتر روشن مى‏شود، همان طور كه از اين كلام خداوند، روشن است: «وَءَاتَاكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَا؛(۱۳) و از هر چه شما مى‏خواستيد، به شما داد و اگر نعمت‏هاى خدا را بشماريد، نخواهيد توانست كه به تمامى بشماريد» و نيز: «يَسْاَلُهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ؛(۱۴) هر كس در آسمان‏ها و زمين است، از او درخواست مى‏كند». بنا بر اين، تمامى توانى كه براى دخل و تصرّف به انسان داده شده و روزى او شده است، خود، نوعى برطرف كردن گرفتارىِ درمانده نيازمند، در پى درخواست اوست. پس او را خليفه قرار داد و در پى اجابت درخواست او و برطرف ساختن گرفتارى‏اى برآمد كه وى در آن، در مانده است».(۱۵)
 

منبع: كتاب «نهج الدعاء ج۱»،
مولف: محمد محمدي ري شهري،
همكار: رسول افقي، احسان سرخه اي،
مترجم: حميدرضا شيخي،
تحقيق: مركز تحقيقات دارالحديث

پاورقي
۱. التوحيد: ص ۲۸۸ ح ۷ عن يزيد بن الحسن الكحّال، إحقاق الحقّ: ج ۱۲ ص ۲۶۶ عن الإمام الصادق عليه السلام، بحار الأنوار: ج ۹۳ ص ۳۶۸ ح ۴.
۲. غرر الحكم: ح ۶۰۹۱، عيون الحكم والمواعظ: ص ۳۳۵ ح ۵۷۱۷.
۳. كنزالفوائد: ج ۱ ص ۲۷۸، بحار الأنوار: ج ۷۸ ص ۹۰ ح ۹۵.
۴. فلاح السائل: ص ۱۰۱ ح ۳۹، بحار الأنوار: ج ۹۳ ص ۳۲۱ ح ۳۱.
۵. الكافي: ج ۲ ص ۴۷۳ ح ۱، عدّة الداعي: ص ۱۲۶ كلاهما عن سليمان بن عمرو، مكارم الأخلاق: ج ۲ ص ۱۱ ح ۲۰۰۲، بحار الأنوار: ج ۹۳ ص ۳۰۵ ح ۱.
۶. مصباح الشريعة: ص ۱۲۹، بحار الأنوار: ج ۹۳ ص ۳۲۲ ح ۳۶.
۷. الكافي: ج ۲ ص ۵۰۱ ح ۲، عدّة الداعي: ص ۲۳۳ كلاهما عن هارون بن خارجة، الدعوات: ص ۲۲ ح ۲۵ وليس فيه «وآل محمّد»، بحار الأنوار: ج ۹۳ ص ۳۱۲ ح ۱۷ و ص ۳۴۲ ح ۱۱.
۸. نمل: آيه ۶۲: «يا كيست كه درمانده را ـ آن گاه كه او را بخوانَد ـ اجابت مى‏كند و گرفتارى‏اش را برطرف مى‏سازد؟».
۹. مؤمن: آيه ۶۰.
۱۰. الميزان في تفسير القرآن: ج ۱۵ ص ۳۸۱.
۱۱. نمل: آيه ۶۲.
۱۲. بقره: آيه ۳۰.
۱۳. ابراهيم: آيه ۳۴.
۱۴. الرحمن: آيه ۲۹.
۱۵. الميزان في تفسير القرآن: ج ۱۵ ص ۳۸۳.

كتابنامه
۱. إحقاق الحقّ و إزهاق الباطل، نور اللّه‏ بن السيّد شريف الشوشترى (القاضى التسترى) (م ۱۰۱۹ ق)، تعليقات: السيّد شهاب الدين المرعشى، قم: مكتبة آية اللّه‏ المرعشى،۱۴۱۱ ق، اوّل.
۲. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار عليهم‏السلام، محمد باقر بن محمد تقي المجلسي (ت۱۱۱۰ه)، مؤسسة الوفاء ـ بيروت، الطبعة الثانية ۱۴۰۳ه.
۳. التوحيد، محمّد بن على ابن بابويه القمّى (الشيخ الصدوق) (م ۳۸۱ ق )، تحقيق: السيّد هاشم الحسينى الطهرانى، قم: مؤسّسة النشر الإسلامى، ۱۳۹۸ ق، اوّل.
۴. الدعوات، أبو الحسين سعيد بن عبد اللّه‏ الراوندي المعروف بقطب الدين الراوندي (ت۵۷۳ه)، تحقيق ونشر: مؤسسة الإمام المهدي (عج) ـ قم، الطبعة الاُولى ۱۴۰۷ه.
۵. عدّة الداعي ونجاح الساعي، أبو العباس أحمد بن محمد بن فهد الحلّي الأسدي (ت۸۴۱ه)، تحقيق: أحمد الموحّدي، مكتبة وجداني ـ طهران.
۶. عيون الحكم والمواعظ، أبو الحسن علي بن محمد الليثي الواسطي (ق۶)، تحقيق: حسين الحسني البيرجندي، دار الحديث ـ قم، الطبعة الأولى ۱۴۱۸ه.
۷. غرر الحكم ودرر الكلم، عبد الواحد الآمدي التميمي (ت۵۵۰ه)، تحقيق: جلال الدين المحدّث الاُرموي، جامعة طهران، الطبعة الثالثة ۱۳۶۰ ش.
۸. فلاح السائل، أبو القاسم علي بن موسى الحلّي المعروف بابن طاووس (ت۶۶۴ه)، تحقيق: غلامْحسين مجيدي، مكتب الإعلام الإسلامي ـ قم، الطبعة الاُولى ۱۴۱۹ه.
۹. الكافي، أبو جعفر ثقة الإسلام محمد بن يعقوب بن إسحاق الكليني الرازي(ت۳۲۹ه)، تحقيق: علي أكبر الغفّاري، دار صعب ودار التعارف ـ بيروت، الطبعة الرابعة ۱۴۰۱ه.
۱۰. كنز الفوائد، أبو الفتح محمد بن علي بن عثمان الكراجكي الطرابلسي (ت۴۴۹ه)، إعداد: عبد اللّه‏ نعمة، دار الذخائر ـ قم، الطبعة الاُولى ۱۴۱۰ه.
۱۱. مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة، المنسوب إلى الإمام الصادق عليه‏السلام، شرح: عبد الرزّاق الگيلاني، نشر صدوق ـ طهران، الطبعة الثالثة ۱۴۰۷ ش.
۱۲. مكارم الأخلاق، أبو علي الفضل بن الحسن الطبرسي (ت۵۴۸ه)، تحقيق: علاء آل جعفر، مؤسسة النشر الإسلامي ـ قم، الطبعة الاُولى ۱۴۱۴ه.
۱۳. الميزان في تفسير القرآن، محمد حسين الطباطبائي (ت ۱۴۰۲ه)، مؤسسة مطبوعاتي إسماعيليان ـ قم، الطبعة الثالثة ۱۳۹۴ه.