اصلى ‏ترين شرط اجابت دعا
از وعده‏هاي خداوند متعال اجابت دعاى نيايشگران است، ليكن تحقق اين وعده منوط به تحقق حقيقت دعا از سوى داعى است و حقيقت دعا عبارت است از اين كه «انسان خود را در برابر خداوند متعال نيازمند مطلق ببيند و با پرستش او درصدد جلب عنايت و رحمت او برآيد».
شناخت و جزم قلبي به اين حقيقت امري ساده و تحقق آن امري آسان و سهل الوصول نيست، بلكه مقدماتي براي رسيدن به اين مقام لازم است. در روايات شريفه اهل بيت عليهم‏السلام مقدماتي براي تحقق حقيقت دعا ذكر شده است كه اشاره‏اي گذرا به آن سودمند است.
اين مقدمات عبارتند از:

1. شناخت
امام كاظم عليه‏السلام نقل ميكند عدّه‏اى به [امام] صادق عليه‏السلام گفتند: دعا مى‏كنيم؛ امّا دعايمان مستجاب نمى‏شود! ايشان فرمود: لِأَنَّكُم تَدعونَ مَن لا تَعرِفونَهُ؛(1)
چون شما كسى را مى‏خوانيد كه نمى‏شناسيدش.

2. اخلاص
امام على عليه‏السلام: عَلَيكَ بِإِخلاصِ الدُّعاءِ؛ فَإِنَّهُ أخلَقُ بِالإِجابَةِ؛(2)
بر تو باد اخلاص داشتن در دعا؛ زيرا چنين دعايى، به اجابت، سزاوارتر است.

3. عمل
امام على عليه‏السلام: مَن عَظَّمَ أوامِرَ اللّه‏ِ أجابَ سُؤالَهُ؛(3)
هر كس اوامر خداوند را بزرگ شمارد، خداوند درخواست او را جواب مى‏دهد.

4. پاك بودن درآمد و خوراك
امام صادق عليه‏السلام: إذا أرادَ أحَدُكُم أن يُستَجابَ لَهُ، فَليُطَيِّب كَسبَهُ، وَليَخرُج مِن مَظالِمِ النّاسِ، وإنَّ اللّه‏َ لا يُرفَعُ إلَيهِ دُعاءُ عَبدٍ وفي بَطنِهِ حَرامٌ، أو عِندَهُ مَظلِمَةٌ لِأَحَدٍ مِن خَلقِهِ؛(4)
هر گاه فردى از شما خواست دعايش مستجاب شود، درآمدش را پاك گرداند و از زير بار حقوق مردم بيرون برود. دعاى بنده‏اى كه در شكمش حرام باشد، يا حقّ يكى از خلق خدا به گردنش باشد، به درگاه خداوند بالا نمى‏رود.

5. حضور قلب
امام صادق عليه‏السلام: إنَّ اللّه‏َ عز و جل لا يَستَجيبُ دُعاءً بِظَهرِ قَلبٍ ساهٍ، فَإِذا دَعَوتَ فَأَقبِل بِقَلبِكَ، ثُمَّ استَيقِن بِالإِجابَةِ؛(5)
خداوند دعايى را كه از روى دلِ غافل باشد، نمى‏پذيرد. پس هر گاه دعا كردى، با دلت رو كن، آن گاه به اجابت، يقين داشته باش.

6. حالت انقطاع
مصباح الشريعة ـ در آنچه به امام صادق عليه‏السلام نسبت داده است ـ : سُئِلَ رَسولُ اللّه‏ِ صلى الله عليه و آله عَنِ اسمِ اللّه‏ِ الأَعظَمِ، قالَ: كُلُّ اسمٍ مِن أسماءِ اللّه‏ِ، فَفَرِّغ قَلبَكَ عَن كُلِّ ما سِواهُ، وَادعُهُ بِأَيِّ اسمٍ شِئتَ؛ فَلَيسَ فِي الحَقيقَةِ للّه‏ِِ اسمٌ دونَ اسمٍ، بَل هُوَ الواحِدُ القَهّارُ؛(6)
از پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله درباره اسم اعظم خدا سؤال شد. فرمود: همه نام‏هاى خدا اسم اعظم‏اند. پس، دلت را از هر آنچه جز اوست، خالى گردان و آن گاه او را با هر نامى كه خواستى، بخوان؛ زيرا در حقيقت براى خداوند، نام خاصّى نيست؛ بلكه او يكتاى قهّار است.

اصلى‏ترين و محوري‏ترين شرط اجابت دعا

بررسي متون ديني و تامل در آن، خصوصا روايات مرتبط با مساله اجابت دعا، ما را به اين نكته رهنمون ميسازد كه همه اين مقدمات و نكاتي كه درباره اجابت دعا مطرح شده است به يك نقطه اصلي و محوري منتهي ميشود و آن چيزي جز "حال انقطاع و تهى كردن دل از اميد به غير خداوند متعال" نيست كه هر چه اين حال در نيايشگر تقويت شود، دعاى او به اجابت، نزديك‏تر مى‏گردد.
كسى كه خود را نيازمند مطلق به بى‏نياز مطلق مى‏بيند، از غير او منقطع مى‏گردد و به او مى‏پيوندد.
به سخن ديگر خواندن خداوند متعال با خواندن غير او تفاوت جوهرى دارد و تا حال انقطاع به انسان دست ندهد در واقع خدا را نمى‏خواند. حال انقطاع همان حالى است كه از آن تعبير به خالى كردن دل از غير خدا شده است، چنان كه در حديث بالا گذشت وقتي از پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله درباره اسم اعظم سؤال كردند، ايشان به فراغت دل از غير خدا و توجه كامل به مقام ربوبي اشاره مي‏كنند.
هر چه اين حال در نيايشگر تقويت شود، دعاى او به اجابت نزديكتر مى‏گردد، تا انجا كه ممكن است بدون دعا نيز خواسته او تأمين گردد.

امام صادق عليه‏السلام: إنَّ العَبدَ لَيَكونُ لَهُ الحاجَةُ إلَى اللّه‏ِ عز و جل، فَيَبدَأُ بِالثَّناءِ عَلَى اللّه‏ِ وَالصَّلاةِ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، حَتّى يَنسى حاجَتَهُ، فَيَقضيهَا اللّه‏ُ لَهُ مِن غَيرِ أن يَسأَلَهُ إيّاها؛(7)
بنده به خداوند حاجتى دارد و شروع به ثناى خداوند و صلوات فرستادن بر محمّد و خاندان محمّد مى‏كند، تا جايى كه يادش مى‏رود حاجتى داشته است، پس خداوند حاجتش را، بى‏آن كه آن را از خداوند درخواست كند، برايش برآورده مى‏سازد.

به سخن ديگر، اجابت دعا، يك شرطْ بيشتر ندارد و آن، تحقّق حقيقت دعا از سوى دعاكننده است؛ اما تا حال انقطاع به انسانْ دست ندهد، حقيقت دعا تحقّق نمى‏يابد. از اين رو، هنگامى كه انسان در مورد نيازى از نيازهاى خود، بيچاره و مُضطر شود و پناهگاهى جز خداوند متعال نبيند، دعاى او مستجاب مى‏گردد.
علاّمه سيّد محمّدحسين طباطبايى ـ رضوان‏اللّه‏تعالى‏عليه ـ در تبيين آيه: «أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ...»(8) مى‏فرمايد:
«مراد از اجابت درمانده‏اى كه او را مى‏خوانَد، پاسخ مثبت دادن به درخواستِ دعاكنندگان و برطرف كردن نياز آنهاست. خداوند، صفت درماندگى را آورده تا به دعا كننده، حقيقت دعا و درخواست را يادآورى كند؛ زيرا مادام كه انسان در تنگناى درماندگى نيفتد و در رسيدن به خواستش آزادى عمل داشته باشد، درخواستش خالصانه نخواهد بود و اين، مطلب روشنى است.
اما اين كه اجابت دعا را به دعا كردن (درخواست كردن از خدا) مشروط كرده و فرموده است: «إِذَا دَعَاهُ؛ آن‏گاه كه او را بخوانَد»، براى اشاره به اين نكته است كه در دعا بايد تنها از خداوند پاك، طلب كرد و اين، زمانى عملى مى‏شود كه دعا كننده، از تمامى اسباب و علل ظاهرى دست بكشد و دلش را تنها به خداوند بپيوندد؛ اما كسى كه دلش را تنها به اسباب و علل ظاهرى و يا به آنها و به خداوند با هم پيوند دهد، پروردگارش را نخوانده؛ بلكه ديگرى را خوانده است.
پس هرگاه دعا كننده در دعا صادق باشد و تنها از خداوند بخواهد، خداوند والا، خواست او را اجابت مى‏كند و گرفتارى‏اى را كه او را به درخواست و دعا واداشته، برطرف مى‏سازد؛ همان گونه كه خداوند متعال فرموده است: «ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ؛(9) مرا بخوانيد تا برايتان اجابت كنم». در اين‏جا شرط اجابت را تنها دعا كردن حَقيقى قرار داده است و اين كه درخواست، تنها بايد از خداوند صورت بگيرد».(10)
علامه طباطبايى، همچنين در تفسير جمله: «وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الاْءَرْضِ؛(11) و شما را خليفگان زمين قرار داد»فرموده است:
«آنچه از سياق كلام به دست مى‏آيد، اين است كه مراد از خلافت، خلافتى است كه خداوند در زمين براى انسان‏ها قرار داده تا با آن، هرگونه كه مى‏خواهند، در زمين، دخل و تصرف و ساخت و ساز كنند، همان گونه كه خداوند متعال فرموده است: «وَ إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌ فِى الاَرْضِ خَلِيفَةً؛(12) و به يادآر هنگامى را كه پروردگارت به فرشتگان فرمود: من در زمين خليفه‏اى قرار مى‏دهم» و اين، از آن روست كه دخل و تصرف انسان به وسيله مقام خلافت، در زمين و هر چه در آن است، مربوط به زندگى و معاش اوست. بنا بر اين، گرفتارى ـ كه انسان را به درماندگى مى‏افكند، تا آن جا كه از خداوند، برطرف شدنش را درخواست مى‏كند ـ، ناگزير، مربوط به چيزى است كه انسان از تصرّف در آن و يا بخشى از آن، ممنوع شده است و درهاى زندگى و ماندگارى و هر چه به زندگى مربوط است و يا پاره‏اى از درهاى زندگى را به روى او مى‏بندد، و برطرف شدن آن (گرفتارى) از انسان، موجب تماميت خلافتش مى‏گردد.
اگر دعا و درخواست را در عبارت قرآنى «إِذَا دَعَاهُ»، اعم از درخواست زبانى بدانيم، اين معنا، بيشتر و بيشتر روشن مى‏شود، همان طور كه از اين كلام خداوند، روشن است: «وَءَاتَاكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَا؛(13) و از هر چه شما مى‏خواستيد، به شما داد و اگر نعمت‏هاى خدا را بشماريد، نخواهيد توانست كه به تمامى بشماريد» و نيز: «يَسْاَلُهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ؛(14) هر كس در آسمان‏ها و زمين است، از او درخواست مى‏كند». بنا بر اين، تمامى توانى كه براى دخل و تصرّف به انسان داده شده و روزى او شده است، خود، نوعى برطرف كردن گرفتارىِ درمانده نيازمند، در پى درخواست اوست. پس او را خليفه قرار داد و در پى اجابت درخواست او و برطرف ساختن گرفتارى‏اى برآمد كه وى در آن، در مانده است».(15)
 

منبع: كتاب «نهج الدعاء ج1»،
مولف: محمد محمدي ري شهري،
همكار: رسول افقي، احسان سرخه اي،
مترجم: حميدرضا شيخي،
تحقيق: مركز تحقيقات دارالحديث

پاورقي
1. التوحيد: ص 288 ح 7 عن يزيد بن الحسن الكحّال، إحقاق الحقّ: ج 12 ص 266 عن الإمام الصادق عليه السلام، بحار الأنوار: ج 93 ص 368 ح 4.
2. غرر الحكم: ح 6091، عيون الحكم والمواعظ: ص 335 ح 5717.
3. كنزالفوائد: ج 1 ص 278، بحار الأنوار: ج 78 ص 90 ح 95.
4. فلاح السائل: ص 101 ح 39، بحار الأنوار: ج 93 ص 321 ح 31.
5. الكافي: ج 2 ص 473 ح 1، عدّة الداعي: ص 126 كلاهما عن سليمان بن عمرو، مكارم الأخلاق: ج 2 ص 11 ح 2002، بحار الأنوار: ج 93 ص 305 ح 1.
6. مصباح الشريعة: ص 129، بحار الأنوار: ج 93 ص 322 ح 36.
7. الكافي: ج 2 ص 501 ح 2، عدّة الداعي: ص 233 كلاهما عن هارون بن خارجة، الدعوات: ص 22 ح 25 وليس فيه «وآل محمّد»، بحار الأنوار: ج 93 ص 312 ح 17 و ص 342 ح 11.
8. نمل: آيه 62: «يا كيست كه درمانده را ـ آن گاه كه او را بخوانَد ـ اجابت مى‏كند و گرفتارى‏اش را برطرف مى‏سازد؟».
9. مؤمن: آيه 60.
10. الميزان في تفسير القرآن: ج 15 ص 381.
11. نمل: آيه 62.
12. بقره: آيه 30.
13. ابراهيم: آيه 34.
14. الرحمن: آيه 29.
15. الميزان في تفسير القرآن: ج 15 ص 383.

كتابنامه
1. إحقاق الحقّ و إزهاق الباطل، نور اللّه‏ بن السيّد شريف الشوشترى (القاضى التسترى) (م 1019 ق)، تعليقات: السيّد شهاب الدين المرعشى، قم: مكتبة آية اللّه‏ المرعشى،1411 ق، اوّل.
2. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار عليهم‏السلام، محمد باقر بن محمد تقي المجلسي (ت1110ه)، مؤسسة الوفاء ـ بيروت، الطبعة الثانية 1403ه.
3. التوحيد، محمّد بن على ابن بابويه القمّى (الشيخ الصدوق) (م 381 ق )، تحقيق: السيّد هاشم الحسينى الطهرانى، قم: مؤسّسة النشر الإسلامى، 1398 ق، اوّل.
4. الدعوات، أبو الحسين سعيد بن عبد اللّه‏ الراوندي المعروف بقطب الدين الراوندي (ت573ه)، تحقيق ونشر: مؤسسة الإمام المهدي (عج) ـ قم، الطبعة الاُولى 1407ه.
5. عدّة الداعي ونجاح الساعي، أبو العباس أحمد بن محمد بن فهد الحلّي الأسدي (ت841ه)، تحقيق: أحمد الموحّدي، مكتبة وجداني ـ طهران.
6. عيون الحكم والمواعظ، أبو الحسن علي بن محمد الليثي الواسطي (ق6)، تحقيق: حسين الحسني البيرجندي، دار الحديث ـ قم، الطبعة الأولى 1418ه.
7. غرر الحكم ودرر الكلم، عبد الواحد الآمدي التميمي (ت550ه)، تحقيق: جلال الدين المحدّث الاُرموي، جامعة طهران، الطبعة الثالثة 1360 ش.
8. فلاح السائل، أبو القاسم علي بن موسى الحلّي المعروف بابن طاووس (ت664ه)، تحقيق: غلامْحسين مجيدي، مكتب الإعلام الإسلامي ـ قم، الطبعة الاُولى 1419ه.
9. الكافي، أبو جعفر ثقة الإسلام محمد بن يعقوب بن إسحاق الكليني الرازي(ت329ه)، تحقيق: علي أكبر الغفّاري، دار صعب ودار التعارف ـ بيروت، الطبعة الرابعة 1401ه.
10. كنز الفوائد، أبو الفتح محمد بن علي بن عثمان الكراجكي الطرابلسي (ت449ه)، إعداد: عبد اللّه‏ نعمة، دار الذخائر ـ قم، الطبعة الاُولى 1410ه.
11. مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة، المنسوب إلى الإمام الصادق عليه‏السلام، شرح: عبد الرزّاق الگيلاني، نشر صدوق ـ طهران، الطبعة الثالثة 1407 ش.
12. مكارم الأخلاق، أبو علي الفضل بن الحسن الطبرسي (ت548ه)، تحقيق: علاء آل جعفر، مؤسسة النشر الإسلامي ـ قم، الطبعة الاُولى 1414ه.
13. الميزان في تفسير القرآن، محمد حسين الطباطبائي (ت 1402ه)، مؤسسة مطبوعاتي إسماعيليان ـ قم، الطبعة الثالثة 1394ه.