|
خوردن و نوشيدن
به هنگام افطار و سحر، جانمايه روزهدارى است. از اين رو، در نظر اسلام، حلال
يا حرام بودن خوردنىها و نوشيدنىها، اندازه و نوع آنها و همچنين انگيزه روزهداران
از خوردن و آشاميدن، در ميزان بهرهورى از روزه نقشى اساسى دارند و در دستاوردهاى
روزهدار از بركات اين ميهمانى، بسيار مؤثّرند.
نخستين شرط بهرهورى
از روزه، آن است كه نيروى تأمينكننده و پشتوانه انسان براى روزه گرفتن، حلال باشد.
غذاى حرام، نه تنها در بهرهمندى انسان از آثار و بركات روزه، نقش تخريبى دارد،
بلكه آفتى است كه همه عبادتها را تهديد مىكند، بدان گونه كه در روايات گذشته
اشاره شد. از اين رو، از پيامبر خدا روايت شده است:
العِبادَةُ مَعَ
أكلِ الحَرامِ كَالبِناءِ عَلَى الرَّملِ؛1
عبادت همراه با حرامخوارى، مثل بنا ساختن بر شنزار است.
بر اين پايه، براى
روزهدار، شناخت غذاهاى حرام، اهمّيتى ويژه دارد.
انواع خوردنىها
و آشاميدنىهاى حرام
خوردنىها و آشاميدنىهاى
حرام، چند قسماند:
1. آنچه حرمت ذاتى
دارد، مثل: گوشت حيوانات حرامگوشت، تخم پرندگان حرامگوشت، بعضى از اعضاى
حيوانات حلالگوشت (مانند: نرينه، بچهدان، دُنبلان، مثانه، غدّههاى بدن،
كيسه صفرا، نخاع)، اعيان نجس (مانند: مُردار، خون، گوشت خوك، شراب و هر مايع
مستكننده ديگر).2
2. آنچه حرمت عَرَضى
دارد، مانند: غذاهايى كه به سبب برخورد با عين نجس، متنجّس شدهاند، يا براى
جسم و جان انسان، زيان عمده دارند.
3. آنچه با مال
حرام تهيّه مىشود، مثل: سفرههاى افطارىاى كه بدون اجازه قانونى، هزينهشان
از بيتالمال، پرداخت مىشود.
4. آنچه از مال
مخلوط به حرام، تهيّه مىشود.
5. آنچه از مالى
تهيّه مىشود كه حقوق شرعى آن (مانند: خمس و زكات) پرداخت نشده است.
6. آنچه با مال
حلال فراهم مىشود؛ ولى در كيفيّت و مقدار آن، اسراف مىگردد.
پرهيز از غذاهاى
شبههناك
اگر روزهدار بخواهد
از روزهاش بهره ببرد، سزاوار است كه نه تنها از غذاهايى كه حرمتشان قطعى است،
بلكه از غذاهاى شبههناك هم پرهيز كند. غذاهاى شبههناك دو گونهاند:
نوع اوّل: غذاهايى
كه در ظاهر، حلال شمرده مىشوند، مثل: غذايى كه ميزبانِ
مسلمان براى ميهمانش
تهيّه مىكند؛ ولى ميهمان، احتمال مىدهد كه از مال حرام باشد.
نوع دوم: غذاهايى
كه در ظاهر، حرام شمرده مىشوند، مثل: غذايى كه از مال مخلوط به حرام تهيّه
مىشود، به گونهاى كه جدا كردن حلال و حرام آن، ممكن نيست.
نكته قابل توجّه در
اين زمينه، آن است كه اسلام براى استفاده از اين گونه غذاها، راه حل دارد و براى
رهايى از پيامدهاى آن، تدبيرى انديشيده است، مانند پرداخت خمس مال شبههناك. از
اين راه، روزهدار مىتواند از مشكل غذاهاى شبههناكى كه بخصوص در ميهمانىها مىخورد
و يا به ميهمانان خود مىدهد، برهد، تا روزه ماه رمضان پاك و داراى آثار معنوى
بيشترى باشد.
انگيزههاى خوردن
و آشاميدن
انگيزهاى كه روزهدار
در خوردن و آشاميدن در وقت افطار و سحر دارد، تأثير مهمّى در بهرهورى كامل از
بركات روزه دارد. در يكى از توصيههاى پيامبر صلىاللهعليهوآله به ابوذر غفارى،
چنين آماده است:
يا أبا ذَرٍّ! لِيَكُن
لَكَ فى كُلِّ شَىءٍ نِيَّةٌ صالِحَةٌ حَتَّى الأَكلِ وَ النَّومِ؛3
اى ابو ذر! براى هر چيزى نيّت خوب داشته باش، حتّى براى خوردن و خوابيدن.
ميان روزهدارى كه
سحرى و افطار را تنها براى رفع گرسنگى و تشنگى مىخورد، با كسى كه آنها را به قصد
قربت و كسب رضاى الهى مىخورد، فرق بسيار است. نورانيّت روزهاى كه روزهدار با
قصد قربت غذا مىخورد، هرگز با روزهاى كه روزهدار با انگيزه حيوانى و خواسته
نفْس غذا مىخورد و نيرو مىگيرد، برابر نيست.
روشن است كه انگيزه
خدايى در اين كار ـ كه روزهدار مىگويد: «به قصد تقرّب به خدا، غذا مىخورم» ـ
نيازمند مقدّماتى است كه با اين عمل، هماهنگ باشد، كه از جمله آنها، تناسب نوع
و مقدار غذا با نياز بدن است.
بر اساس مقدّمات و
توضيحهايى كه گذشت، مىتوان فشرده سخن را در زمينه اصلاح غذا به وسيله روزهدار،
در سه نكته زير خلاصه كرد كه پايبندى و رعايت آنها موجب مىشود تا روزهدار، هر
چه بيشتر، از مواهب و دستاوردهاى ضيافت الهى، بهرهمند گردد:
1. حلال بودن آنچه
خورده و آشاميده مىشود و پرهيز از غذاهاى حرام و شبههناك.
2. تناسب نوع و مقدار غذاها و نوشيدنىها با نياز و خواسته بدن و پرهيز روزهدار
از غذاهاى رنگارنگ و افزون از حدّ نياز.
3. خوردن و آشاميدن به قصد قربت و با انگيزه كسب رضاى الهى و اطاعت از فرمان
او.
عالم ربّانى مرحوم
آية اللّه ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى، در پايان بحثى كه درباره انواع روزهداران
از جهت برخوردشان با خوردنىها و آشاميدنىها دارد، مىگويد:
برخى از آنان، همه خورد و خوراكشان، حلال و دور از اسراف و تجمّل است؛ بلكه در
مقدار خوردنى و آشاميدنىشان، حتّى از اندازه حلال و غير مكروه هم متواضعانه مىكاهند
و اين گونه از لذّت مىگذرند و در خورشت، به يك نوع، بسنده مىكنند، يا بعضى از
لذّتها و فزونىها را ترك مىكنند.
درجات آنان نزد پروردگارشان، كه نگاهدارنده تلاشها و مجاهدتهاى آنان است، محفوظ
است و آنان پاداش مىيابند و هيچ ستمى به آنان نمىشود. خداوند، آنان را به بهترين
كارهايشان پاداش مىدهد و از عطاى خويش، بىحساب بر آنان مىافزايد.
پس هيچ كس نمىداند چه پاداشهاى بزرگى ـ كه مايه چشمروشنى است و برايشان پنهان
نگه داشته شده است ـ خواهند داشت؛ پاداشهايى كه بر هيچ دلى خطور نكرده است.4
خدايا!
ما را هم از آنان قرار بده!
منبع: كتاب «ماه
خدا ج1»، مولف: محمد محمدي ري شهري،
همكار: رسول افقي، مترجم: جواد محدثي،
تحقيق: مركز تحقيقات دارالحديث
پاورقي
1. عدّة الداعى: 141، بحار الأنوار: 103 / 16 / 73.
2. براى آگاهى بيشتر از اين قسم محرّمات، علاوه بر منابع فقهى، ر. ك: رسالة في
الواجب والحرام، [آيت اللّه ]على مشكينى ره.
3. مكارم الأخلاق: 2 / 370 / 2661، تنبيه الخواطر: 2 / 58.
4. براى مطالعه تمام سخن وى، ر.ك: المراقبات: 98.
كتابنامه
1. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار عليهمالسلام، محمد باقر بن
محمد تقي المجلسي (ت1110ه)، مؤسسة الوفاء ـ بيروت، الطبعة الثانية 1403ه.
2. تنبيه الخواطر ونزهة النواظر (مجموعة ورّام)، أبو الحسين ورّام بن أبي فراس
(ت605ه)، دار التعارف ودار صعب ـ بيروت.
3. عدّة الداعي ونجاح الساعي، أبو العباس أحمد بن محمد بن فهد الحلّي الأسدي (ت841ه)،
تحقيق: أحمد الموحّدي، مكتبة وجداني ـ طهران.
4. المراقبات اعمال السنة، لميرزا جواد آغا الملكى التبريزى (ت 1343ق)، تهران ـ
المطبعة الحيدرى، 1381ق.
5. مكارم الأخلاق، أبو علي الفضل بن الحسن الطبرسي (ت548ه)، تحقيق: علاء آل جعفر،
مؤسسة النشر الإسلامي ـ قم، الطبعة الاُولى 1414ه.
|