نكاتي درباره نوافل ماه رمضان

ماه رمضان، بجز نافله‏هاى نمازهاى پنجگانه، نافله‏هايى دارد. روايات اهل بيت عليهم‏السلام، بر نافله‏هاى ديگرى در اين ماه، تشويق و توصيه دارند كه از اين قرار است:

 1. افزودن بر نماز[هاى مستحبّى] به طور كلّى

 امام صادق عليه‏السلام: كانَ رَسولُ اللّه‏ِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله إذا جاءَ شَهرُ رَمَضانَ زادَ فِي الصَّلاةِ، وأنَا أزيدُ فَزيدوا؛1

چون ماه رمضان مى‏آمد، پيامبر خدا بر نمازش مى‏افزود. من نيز مى‏افزايم؛ پس شما هم بيفزاييد.

 تهذيب الأحكام ـ درباره ابو بصير ـ: از امام صادق عليه‏السلام پرسيد: آيا مرد در ماه رمضان بر نماز بيفزايد؟

فَقالَ: نَعَم، إنَّ رَسولَ اللّه‏ِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله قَد زادَ في رَمَضانَ فِي الصَّلاةِ؛2

فرمود: آرى؛ پيامبر خدا در ماه رمضان بر نماز مى‏افزود.

 امام صادق عليه‏السلام: شَهرُ رَمَضانَ لا يُشبِهُهُ شَيءٌ مِنَ الشُّهورِ؛ لَهُ حَقٌّ وحُرمَةٌ، أكثِر مِنَ الصَّلاةِ مَا استَطَعتَ؛3

ماه رمضان، ماهى است كه هيچ يك از ماه‏ها شبيه آن نيست. آن، حق و حرمتى دارد. تا مى‏توانى [در اين ماه]، زياد نماز بخوان.

 2. دو ركعت نماز در هر شب

 پيامبر خداصلى‏الله‏عليه‏و‏آله: مَن صَلّى في شَهرِ رَمَضانَ في كُلِّ لَيلَةٍ رَكعَتَينِ، يَقرَأُ في كُلِّ رَكعَةٍ: بِـ «فاتِحَةِ الكِتابِ» مَرَّةً، و «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ إن شاءَ صَلاّهُما في أوَّلِ اللَّيلِ وإن شاءَ في آخِرِ اللَّيلِ4 ـ وَالَّذي بَعَثَني بِالحَقِّ نَبِيّا، إنَّ اللّه‏َعز و جل يَبعَثُ بِكُلِّ رَكعَةٍ مِئَةَ ألفِ مَلَكٍ يَكتُبونَ لَهُ الحَسَناتِ ويَمحونَ عَنهُ السَّيِّئاتِ ويَرفَعونَ لَهُ الدَّرَجاتِ، وأعطاهُ ثَوابَ مَن أعتَقَ سَبعينَ رَقَبَةً؛5

هر كس در ماه رمضان، هر شب، دو ركعت نماز بخواند و در هر ركعت، يك بار «فاتحة الكتاب» و سه بار سوره «قل هو اللّه‏ أحد» بخواند ـ و اگر خواست، اين دو ركعت را در اوّل شب يا آخر شب بخواند ـ سوگند به آن كه مرا به حق به پيامبرى برانگيخت، خداوند براى هر ركعت، صد هزار فرشته مى‏آفريند كه براى او حسنات مى‏نويسند و گناهان را از او محو مى‏كنند و درجات او را بالا مى‏برند و خداوند، پاداش كسى را به او مى‏دهد كه هفتاد برده آزاد كرده باشد.

 3. نوافل مخصوص شب‏هاى: نوزدهم، بيست و يكم و بيست و سوم

 پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله: مَن صَلّى لَيلَةَ القَدرِ إيمانا وَاحتِسابا غَفَرَ اللّه‏ُ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ؛6

هر كه در شب قدر، از روى ايمان و براى پاداش الهى نماز بخواند، خداوندْ گناه گذشته او را مى‏آمرزد.

 امام كاظم عليه‏السلام: صَلِّ لَيلَةَ إحدى وعِشرينَ، ولَيلَةَ ثَلاثٍ وعِشرينَ مِئَةَ رَكعَةٍ، تَقرَأُ في كُلِّ رَكعَةٍ: [الحَمدَ مَرَّةً و]7 «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ » عَشرَ مَرّاتٍ؛8

در شب بيست و يكم و شب بيست و سوم، صد ركعت نماز بخوان؛ در هر ركعت، [يك بار «حمد» و] ده بار سوره «قل هو اللّه‏ أحد» مى‏خوانى.

 4. نوافل شب‏هاى: سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم

 امام صادق عليه‏السلام: ... يُصَلِّي كُلَّ لَيْلَةٍ مِنْ لَيَالِي الْبِيضِ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ أَشْهُرٍ(رجب، شعبان و رمضان) فِي اللَّيْلَةِ (الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ) رَكْعَتَيْنِ يَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَ هَذِهِ الثَّلَاثَ سُوَرٍ(يس، ملك وتوحيد) وَ فِي اللَّيْلَةِ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ يَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَ هَذِهِ الثَّلَاثَ سُوَرٍ وَ فِي اللَّيْلَةِ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ سِتَّ رَكَعَاتٍ يَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَ هَذِهِ الثَّلَاثَ سُوَرٍ فَيَحُوزُ فَضْلَ هَذِهِ الْأَشْهُرِ الثَّلَاثَةِ وَ يُغْفَرُ لَهُ كُلُّ ذَنْبٍ سِوَى الشِّرْكِ9

... هر كدام از شبهاي 13، 14 و 15 از ماههاي سه­گانه (رجب، شعبان و رمضان) را نمازي باشد، شب سيزدهم: دو ركعت، در هر ركعت حمد و سوره­هاي سه­گانه (يس، ملك و توحيد)، شب چهاردهم: چهار ركعت، در هر ركعت حمد و سوره­هاي سه­گانه، شب پانزدهم: شش ركعت، در هر ركعت حمد و سوره­هاي سه­گانه، پس فضيلت اين سه ماه درك مي­شود و هر گناهي به جز شرك بخشيده مي­شود.

 5. نوافل مخصوص شب نيمه ماه رمضان

 پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله: مَن صَلّى لَيلَةَ النِّصفِ مِن شَهرِ رَمَضانَ مِئَةَ رَكعَةٍ، يَقرَأُ في كُلِّ رَكعَةٍ «الحَمدَ»، و «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» عَشرَ مَرّاتٍ، أهبَطَ اللّه‏ُ إلَيهِ عَشَرَةَ أملاكٍ يَدرَؤونَ عَنهُ أعداءَهُ مِنَ الجِنِّ وَالإِنسِ، وأهبَطَ اللّه‏ُ عِندَ مَوتِهِ ثَلاثينَ مَلَكاً يُبَشِّرونَهُ بِالجَنَّةِ، وثَلاثينَ مَلَكاً يُؤَمِّنونَهُ مِنَ النّارِ؛10

هر كس در شب نيمه شعبان، صد ركعت نماز بخواند كه در هر ركعت، سوره حمد و ده بار سوره «قل هو اللّه‏ احد» بخواند، خداوند ده فرشته به سوى او مى‏فرستد كه دشمنان او را از جنّ و انس، از او دفع كنند، و هنگام مرگش سى فرشته مى‏فرستد كه او را به بهشت مژده دهند و سى فرشته كه او را مژده ايمنى از آتش دهند.

 6. هزار ركعت نماز در هر شبانه‏روز، بلكه در هر شب و در هر روز

 امام صادق عليه‏السلام: إنِ استَطَعتَ أن تُصَلِّيَ في شَهرِ رَمَضانَ وغَيرِهِ فِي اليَومِ وَاللَّيلَةِ ألفَ رَكعَةٍ فَافعَل؛ فَإِنَّ عَلِيّاً عليه‏السلام كانَ يُصَلِّي فِي اليَومِ وَاللَّيلَةِ ألفَ رَكعَةٍ؛11

اگر بتوانى در ماه رمضان و غير آن، در شبانه‏روز، هزار ركعت نماز بخوانى، چنين كن؛ چرا كه على عليه‏السلام در شبانه‏روز، هزار ركعت نماز مى‏خواند.

 7. هزار ركعت نماز در همه ماه رمضان

امام صادق عليه‏السلام: يُصَلّى في شَهرِ رَمَضانَ إلى ألفِ رَكعَةٍ؛12

در ماه رمضان، هزار ركعت نماز خوانده مى‏شود.

 8. نمازهاى مخصوص هر شب به طور جداگانه.

 امام على عليه‏السلام ـ در بيان فضيلت ماه رمضان و فضيلت نماز در آن ـ: مَن صَلّى أوَّلَ لَيلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ أربَعَ رَكَعاتٍ، ........ (ذكر عليه‏السلام لكل ليلةٍ صلوةً خاصةً الي ان قال:) ومَن صَلّى لَيلَةَ الثَّلاثينَ مِن شَهرِ رَمَضانَ اثنَتَي عَشرَةَ رَكعَةً، يَقرَأُ في كُلِّ رَكعَةٍ «فاتِحَةَ الكِتابِ» مَرَّةً، وعِشرينَ مَرَّةً«قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»، ويُصَلّي عَلَى النَّبِيّ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مِئَةَ مَرَّةٍ، خَتَمَ اللّه‏ُ لَهُ بِالرَّحمَةِ؛13

هر كس در شب اوّل ماه رمضان، چهار ركعت نماز بخواند، ........ (حضرت براي هر شب نماز خاصي را بيان مي­كنند تا آنجا كه مي­فرمايند:) و هر كس در شب سى‏ام از ماه رمضان، دوازده ركعت نماز بخواند و در هر ركعت، يك بار «فاتحةالكتاب» و بيست بار سوره «قل هو اللّه‏ أحد» بخواند و صد بار بر پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صلوات بفرستد، خداوند كارش را با رحمت، ختم مى‏كند.

 درباره اين نافله‏ها و نمازهاى اضافى، نكات مهمّى وجود دارند كه بايد به آنها توجّه داشت. اين نكات، عبارت‏اند از:

 يك. آزادى نمازگزار در گزينش

 ظاهرا انگيزه نهفته در پس آن همه تأكيد موجود در روايات براى انجام دادن اين حجم بسيار از نوافل، به اين باز مى‏گردد كه نمازگزار، براى انتخاب نمازى متناسب با حال و عمل و توان و وقت خويش، فرصت گزينش داشته باشد و بهره بيشترى از بركات اين ماه و فيض‏هاى معنوى آن ببرد، وگرنه انجام دادن اين همه نافله در ماه رمضان، عملاً براى انسان، شدنى نيست.

 دو. تزاحم نداشتن با عبادتى مهم‏تر

 توصيه به اين نوافل، مشروط به اين است كه انجام دادن آنها با يك تكليف واجب يا مستحبّ مهم‏تر تزاحم نداشته باشد، كه در صورت مزاحم بودن، ترك آنها لازم است.

 سه. استحباب هزار ركعت در ماه رمضان

 در ميان نوافل، تأكيد ويژه‏اى بر انجام دادن هزار ركعت نماز نافله در ماه رمضان وجود دارد و روايات بسيارى، كيفيّت آن را از پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و امامان اهل بيت عليهم‏السلام بيان كرده‏اند.

آنچه نزد فقهاى مكتب اهل بيت عليهم‏السلام مشهور است، اعتقاد آنان به استحباب هزار ركعت در اين ماه، افزون بر بقيّه نوافل است.

مرحوم ملاّ احمد نراقى (م 1245 ق) در مستند الشيعة، هنگام نقل نمازهاى مستحبّ غير روزانه، چنين گفته است:

سوم. هزار ركعت نافله ماه رمضان، افزون بر نافله‏هاى مشخّص شده است.

اين هزار ركعت، طبق روايت و فتواى مشهورتر، مستحب است؛ بلكه از سيّد14 و ابن ادريس حلّى15 و ديلمى16، اجماع بر آن نقل شده است، امّا اين ادعاى اجماع با آنچه صاحب رياض المسائل از شيخ صدوق نقل كرده17 و شيخ طوسى در كتاب خلاف به اصحاب ما نسبت مى‏دهد18 و نيز با برخى روايات19 همخوان نيست ولى چون اين موارد، نادرند، شيخ صدوق خود در كتاب من لايحضره الفقيه قائل به جواز شده است. و جواز، مستلزم استحباب است.20 پس، جواز آن، اجماعى است.21

 چهار. چگونگى آوردن هزار ركعت نافله در ماه رمضان

 انجام دادن هزار ركعت نافله در ماه رمضان، به يكى از دو ترتيب زير است:

1. تا پايان شب بيستم، هر شب بيست ركعت نافله مى‏خواند: هشت ركعت بعد از نماز مغرب و دوازده ركعت پس از نماز عشا، يا بر عكس. در دهه آخر نيز در هر شب، ده ركعت پس از نماز عشا مى‏افزايد. همچنين در سه شب قدر، هر شب صد ركعت، بيشتر مى‏خواند.22

2. هر شب تا شب نوزدهم، بيست ركعت نماز مى‏خواند و در شب‏هاى: نوزدهم، بيست و يكم و بيست و سوم، هر شب، صد ركعت نماز مى‏افزايد. سپس در هشت شب آخر، هر شب، سى ركعت مى‏افزايد تا مجموع آنها، نهصد و بيست ركعت شود.23

امّا هشتاد ركعت باقى‏مانده را اين گونه مى‏خوانى: در هر جمعه از ماه رمضان، چهار ركعت نماز اميرمؤمنان، على عليه‏السلام، دو ركعت نماز حضرت فاطمه عليهاالسلام، و چهار ركعت نماز جعفر طيّار را مى‏خوانى و در آخرين شب جمعه، بيست ركعت براى امام على عليه‏السلام و در شامگاه آن (شب شنبه)، بيست ركعت براى حضرت فاطمه عليهاالسلام مى‏خوانى.24

از منابع حديثى يادشده در متن، چنين روشن مى‏شود كه براى هر يك از اين دو شيوه رواياتى وجود دارند. از اين رو، مقتضاى جمع بين روايات، تخيير است، آن گونه كه در مستند الشيعة آمده است.

 نوافل ماه رمضان از نگاه علماء

توجه خاص علماء و بزرگان به اين نوافل بسيار قابل توجه و براي ما پر فايده است. براي نمونه به كلمات شيخ مفيد رحمه‏الله و مرحوم ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى دقت فرماييد:

 شيخ مفيد رحمه‏الله گويد:

بدان كه خداوند بزرگ، ماه رمضان را بر ماه‏هاى ديگر برترى داد؛ چون مصلحت آن را براى بندگانش مى‏دانست. پس، حكم روزه را در قرآن بيان كرد و روزه ماه رمضان را الزامى ساخت و بر مواظبت از واجبات در ماه رمضان تأكيد كرد و به كارهاى خير در اين ماه فرا خواند و مرتبه آن را بزرگ نمود و شرافتش بخشيد و شأن آن را والا ساخت و بنيانش را استوار نمود و خبر داد كه: قرآن عظيم را در اين ماه نازل كرده و در اين ماه، شبى است كه بهتر از هزار ماه براى جهانيان است.

از جمله آنچه خداوند به آن فرا خوانده و تشويق نموده، هزار ركعت نماز است كه بنده، آنها را به قصد تقرّب به خدا انجام مى‏دهد و افزون بر اين، جبران كاستى‏هايى است كه در نمازهاى واجب پيش مى‏آيد. پس، آنها را درك كن ـ خداوند، هدايتت كند ـ و دانشِ آنها را به دست آور و تصميم بگير كه آنها را انجام دهى تا از مخلصان باشى.25

و نيز گفته است:

و بدان كه اين هزار ركعت، غير از نافله‏هايى است كه در ساير ماه‏ها به صورت نوافل شبانه‏روزى به جا مى‏آورى؛ چرا كه اين هزار ركعت، به خاطر عظمت احترام ماه رمضان، افزون بر آنهاست. نه آنها را به خاطر اين هزار ركعت وا گذار و نه اين هزار ركعت را به خاطر آنها ترك كن. هر دو را به جا بياور و از خداوند، يارى و توفيق بر انجام دادن آنها بطلب.

درباره امام صادق عليه‏السلام روايت است كه چون از شرح اين نماز براى مفضّل بن عمر جُعْفى فراغت يافت، فرمود: «اى مفضّل! اين، فضل خداست كه به هر كس بخواهد، مى‏دهد و خداوند صاحب فضل بزرگ است»26. 27

عالم ربّانى مرحوم ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى گويد:

براى سالك، سزاوار است كه در حال خويش نيك بينديشد و درباره حالت نشاط و بى‏حالى خود و گرفتارى و آسودگى و قوّت و ضعف خويش نسبت به انجام دادن نوافل و مستحبّات، تأمّل كند و پس از مراعات حال خويش، آنچه را بافضيلت‏تر است، انتخاب نمايد.

از جمله آنها چيزى است كه در روايات بسيار، به صورت نافله هزار ركعت، در اين ماه، افزون بر نوافل ديگر آمده است. اگر انجام دادن آنها را بهتر ببيند، پس اين توفيق، گوارايش باد؛ ليكن دعاهاى وارد شده در روايات28 را ترك نكند؛ چون در اين دعاها، مضامين بلندى است كه برخى از آنها در دعاهاى ديگر يافت نمى‏شود.

بنده بايد در دعا خواندن، سرزنده و صادق باشد تا بهره‏اش از خواندن آنها، مناجات با قاضى‏الحاجات باشد، نه فقط به زبان آوردن الفاظ. و اگر حقيقتِ آنچه مى‏گويد و حال و موقعيّتى كه در اين دعاها توصيف مى‏كند، برايش حاصل شود، پس خوشا به حالش و چه نيكو سرانجامى است!

وقتى بنده، دل خود را با حالتى توصيف مى‏كند (مثلاً با گفتن: «واى بر من»، خود را نفرين مى‏كند) و ياد مى‏كند كه گناهانش، آن چنان است كه اگر زمين آنها را بداند، او را مى‏بلعد و اگر كوه‏ها آنها را بدانند، او را ساقط مى‏كنند و اگر درياها آنها را بدانند، او را غرق مى‏كنند ـ آن گونه كه در برخى دعاهاست ـ، اين، حالتى است كه گمان مى‏كنم اگر براى ابليس هم پيدا شود، به نجاتش مى‏انجامد، تا چه رسد به مسلمان يا مؤمن! بخصوص اگر بيم و نگرانى او از خشم مولايش، بيش از نگرانى‏اش از عذاب آتش باشد، آن گونه كه پس از اين فقرات، ذكر مى‏كند. اين، حالتى عالى است كه در دلى پيدا نمى‏شود، مگر آن كه پروردگارش از او راضى باشد.

مضامين بلند ديگرى كه در اين دعاها هستند نيز همين گونه‏اند؛ يعنى جايى هستند براى پيدا شدن حالات و صفاتى در جان و دل كه دل و جان را از هلاكت‏ها مى‏رهانند و به حالت عالى و درجات بلند مى‏رسانند.

اگر عمل‏كننده، در برخى اوقات، براى عمل، بى‏حال و بى‏نشاط بود، بايد مراقب حال خويش باشد. چنانچه پنداشت اگر به عمل بپردازد، يا خود را به عمل وا دارد، برايش حال مى‏آورد، پس مشغول شود و ترك نكند تا شيطان بر جان او چيره نشود، كه انسان اگر، عمل را به صِرف بى‏حالى ترك كند، به ترك كلّىِ عمل كشيده مى‏شود.

بايد در حال خويش تأمّل نمايد و تلاش كند. اگر ديد با ترك عمل، اشتياقش به آن افزون مى‏شود، پس ترك كند و خود را به عمل با بى‏حالى و كسلى عادت ندهد. و اگر ديد ترك عمل موجب ترك ديگر مى‏شود، پس انجام دهد و ترك ننمايد. چه بسا كه سالك، با دل‏گرفتگى و بى‏حوصلگى وارد عمل مى‏شود، ولى حال او در اثناى عمل، برتر از آنچه اميد داشته، مى‏گردد.

بر او لازم است كه در كوشش براى ترجيح ترك بر انجام دادن، خطا نكند؛ چرا كه در ذائقه نفْس، بى‏حالى، از عسل، شيرين‏تر است و اين، گاهى انسان را از معرفت درست واقعيّت، بازمى‏دارد.29

منبع: كتاب «ماه خدا ج2»، مولف: محمد محمدي ري شهري،
همكار: رسول افقي، مترجم: جواد محدثي،
تحقيق: مركز تحقيقات دارالحديث