مراتب روزه‏دارى

 

از تعبيرات متفاوت روايات نسبت به روزه‏دارى، روشن مى‏گردد كه روزه، از زاويه نقشى كه در تكامل انسان دارد، و داراي درجات و مراتبي است.

به اين تعابير كه در روايات آمده است، دقت كنيد: (صوم الجسد...)1، (صوم النفس...)2، (صيام القلب...)3، (صيام البطن...)4، (صوم القلب...)5، (صيام اللسان)6 و...

همچنين آنچه به عنوان آداب روزه­داري از معصومين نقل شده نشان­دهنده وجود قوس صعودي(از حداقل روزه­داري تا كمال روزه­داري) و وجود مراتبي در اين بين است.7

 

مراتب روزه‏دارى از نگاه علماي اخلاق

 

با توجه به منابع روايي، علماى اخلاق و سير و سلوك، روزه را به سه دسته تقسيم كرده‏اند: روزه عوام، روزه خواص و روزه خواصّ خواص.

اينك، توضيح فشرده‏اى از آنها:

 

دسته اوّل. روزه عوام

اين مرتبه از روزه، با پرهيز از مفطِرات روزه صورت مى‏پذيرد، با شرحى كه در كتاب‏هاى فقهى آمده است. اين مرتبه از روزه، آسان‏ترين و پايين‏ترين مرتبه روزه است. آنچه از پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله  روايت شده كه:

إنَّ أيسَرَ مَا افتَرَضَ اللّه‏ُ تَعالى عَلَى الصّائِمِ في صِيامِه، تَركُ الطَّعامِ وَالشَّرابِ؛8

آسان‏ترين چيزى كه خداى متعال بر روزه‏دار در روزه‏دارى‏اش واجب ساخته است، نخوردن و نياشاميدن است.

 

به اين مرتبه از روزه‏دارى اشاره دارد.

 

دسته دوم. روزه خواص

در اين مرتبه از روزه، روزه‏دار، تنها به پرهيز از مفطرات روزه، بسنده نمى‏كند؛ بلكه از همه حرام‏هاى الهى پرهيز مى‏نمايد. از اين رو، اجتناب از مفطرات، شرط درستىِ روزه است و اجتناب از حرام‏ها(مانند غيبت، دشنام، دروغ، ريا و...)9، شرط قبولى آن.

 

دسته سوم. روزه خواصّ خواص

اين مرتبه از روزه، با باز داشتن قلب و نگهدارى آن، از هر چيزى كه اشغال‏كننده دل (چه حلال و چه حرام) است بجز خدا، به دست مى‏آيد. ابو حامد غزالى (م 505 ق) در توصيف اين مرتبه از روزه مى‏گويد:

امّا روزه خواصّ خواص، روزه دل از همّت‏هاى دون و انديشه‏هاى دنيوى و باز داشتن كلّى آن از غير خداوند است. شكستن اين مرتبه از روزه، با انديشه درباره غير خدا و قيامت، و فكر درباره دنيا تحقّق مى‏يابد ـ مگر دنيايى كه به خاطر دين خواسته شود، كه چنين دنيايى، توشه آخرت است و دنيا نيست ـ تا آن جا كه اهل دل گفته‏اند: «هر كس در روزش به تدبير آنچه با آن افطار مى‏كند، اهتمام ورزد، گناه بر او نوشته مى‏شود؛ چرا كه اين، از كم‏اطمينانى به فضل خدا و يقين اندك به روزىِ موعود خويش است».

اين مرتبه، رتبه پيامبران، صدّيقان و مقرّبان است. در تفصيل قولى آن، نبايد درنگ طولانى داشت؛ ولى در تحقّق عملى آن، تأمّلْ به جاست؛ چرا كه آن، رويكرد به خداوند و روى‏گردانى از غير خدا با همه همّت است و آراسته شدن به اين سخن خداست كه:

«قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ»؛10

بگو: «خدا» ! سپس وا گذارشان تا در باطل خويش به بازيچه مشغول باشند.11

 

امير مؤمنان، امام على عليه‏السلام، در اشاره به اين سه مرتبه مى‏فرمايد:

صَومُ القَلبِ خَيرٌ مِن صِيامِ اللِّسانِ وَ صِيامُ اللِّسانِ خَيرٌ مِن صِيامِ البَطنِ؛12

روزه دل، بهتر از روزه زبان است و روزه زبان، بهتر از روزه شكم.

 

هر يك از اين دو مرتبه اخير، به نسبت تلاش روزه‏داران و آمادگى آنان، مراتب بسيارى دارد، علاوه بر اين كه خودِ روزه هم از زاويه انگيزه‏هاى روزه‏دار، گوناگون است. نقطه اوج اين مراتب، حال روزه‏دارى است كه انگيزه روزه‏دارى‏اش، نه بيم از كيفر و نه شوق به ثواب؛ بلكه تنها به خاطر فرمان‏بُردارى از فرمان الهى، علاقه‏مندى به تقرّب به خداى سبحان و كسب رضا و لقاى اوست.

از خداوند سبحان مى‏خواهيم كه توفيقمان دهد تا در راه آنچه موجب افزايش بهره ما از ضيافت كريمانه رمضان مى‏شود، بكوشيم و بالاترين و والاترينِ مراتب روزه‏دارى را به ما عنايت فرمايد.

  

 

منبع: كتاب «ماه خدا ج1»، مولف: محمد محمدي ري شهري،

همكار: رسول افقي، مترجم: جواد محدثي،

تحقيق: مركز تحقيقات دارالحديث