به بند كشيده شدن شياطين در ماه رمضان

موضوع «به بند كشيده شدن شياطين در ماه رمضان» كم و بيش براي همگان آشناست. در جاي جاي روايات مرتبط با ماه رمضان اين موضوع به چشم مي­خورد.

به عنوان نمونه به اين روايات توجه كنيد:

1. پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله:"إذا جاءَ رَمَضانُ فُتِّحَت أبوابُ الجَنَّةِ، وغُلِّقَت أبوابُ النّارِ، وصُفِّدَتِ الشَّياطينُ؛2

چون ماه رمضان وارد شود، درهاى رحمت، گشوده، و درهاى دوزخ، بسته شوند و شياطين به بند كشيده شوند".

2. امام صادق عليه‏السلام: "إنَّ أبوابَ السَّماءِ تُفَتَّحُ في رَمَضانَ، وتُصَفَّدُ الشَّياطينُ، وتُقبَلُ أعمالُ‏المُؤمِنينَ، نِعمَ‏الشَّهرُ رَمَضانُ...؛1

در [ماه] رمضان، درهاى آسمان گشوده مى‏شوند، شياطين به بند كشيده مى‏شوند و اعمال مؤمنان پذيرفته مى‏شود. رمضان، خوب ماهى است!..."

3. پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله (در مُژده دادن به ياران خويش): "جاءَكُم رَمَضانُ، جاءَكُم شَهرٌ مُبارَكٌ اِفتَرَضَ اللّه‏ُ عَلَيكُم صِيامَهُ، تُفَتَّحُ فيهِ أبوابُ الجِنانِ، وتُغَلَّقُ أبوابُ الجَحيمِ، وتُغَلُّ فيهِ الشَّياطينُ، فيهِ لَيلَةٌ خَيرٌ مِن ألفِ شَهرٍ، مَن حُرِمَ خَيرَها فَقَد حُرِمَ؛3

رمضان، شما را فرا رسيده است. ماهى مبارك، شما را فرا رسيده كه خداوند، روزه‏دارىِ آن را بر شما واجب ساخته است. در اين ماه، درهاى بهشت، گشوده و درهاى جهنّم، بسته مى‏شوند و شياطين به بند كشيده مى‏شوند. در آن، شبى است كه بهتر از هزار ماه است. هر كس از خير آن محروم شود، به يقين، محروم مانده است".

4. پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله: "إذا كانَ أوَّلُ لَيلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ نادَى الجَليلُ تَبارَكَ و تَعالى:...يا جَبرَئيلُ، انزِل عَلَى الأَرضِ فَغُلَّ فيها مَرَدَةَ الشَّياطينِ حَتّى لايُفسِدوا عَلى عِبادي صَومَهُم؛4

چون شب اوّلِ ماه رمضان شود، خداى باعظمت ندا دهد:...اى جبرئيل! به زمين فرود آى و شياطين سركش را به بند كش تا روزه بندگانم را بر آنان تباه نسازند".

5. پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله: "إذا كانَ أوَّلُ لَيلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ صُفِّدَتِ الشَّياطينُ ومَرَدَةُ الجِنِّ، وغُلِّقَت أبوابُ النّارِ فَلَم يُفتَح مِنها بابٌ، وفُتِّحَت أبوابُ الجَنَّةِ فَلَم يُغلَق مِنها بابٌ، ويُنادي مُنادٍ: يا باغِيَ الخَيرِ أقبِل! ويا باغِيَ الشَّرِّ أقصِر ! وللّه‏ِِ عُتَقاءُ مِنَ النّارِ؛5

چون اوّلين شب ماه رمضان شود، شياطين و سركشانِ جنْ به بند كشيده شوند و درهاى آتش، بسته شوند؛ پس، هيچ درى از آنها گشوده نگردد و درهاى بهشت، باز شوند؛ پس هيچ درى از آنها بسته نگردد، و ندا دهنده‏اى ندا مى‏دهد: اى جوياى خير! روى آور، و اى جوياى شر! كوتاه بيا (دست بردار)! و خدا را آزادشدگانى از آتش است".

در تحليل و بررسى اين دسته از روايات، اشاره به دو نكته الزامي است:

نكته اول: "طبيعت پيشگيرانه روزه"

روزه به طور طبيعى، زمينه‏اى را كه شيطان بر اساس آن، انسان را به گم‏راهى مى‏كشاند، از بين مى‏برد. به تعبير دقيق‏تر، زنجيرى كه در ماه رمضان، شيطان را به بند مى‏كشد، چيزى جز خودِ روزه نيست. از اين رو، در حديث‏پيامبر خدا آمده است:

"إنَّ الشَّيطانَ لَيَجرى مِنِ ابنِ آدَمَ مَجرَى الدَّمِ فَضَيِّـقوا مَجارِيَهُ بِالجُوعِ؛6 

شيطان در انسان جارى مى‏شود، همچون جريان خون. پس با گرسنگى، مجارى او را تنگ كنيد."

اين حديث، به روشنى بر اين نكته دلالت دارد كه روزه به طور طبيعى، مانع تسلّط شيطان بر انسان مى‏شود. زنجيرى كه روزه دارد، نه تنها شيطان را به بند مى‏كشد، بلكه كشش‏هاى نفْس امّاره را هم مهار مى‏كند، آن را به اسارت در مى‏آورد و جلوى سلطه آن را بر انسان مى‏گيرد، و به فرموده امير مؤمنان عليه‏السلام:

"نِعمَ العَونُ عَلى أسرِ النَّفسِ وَ كَسرِ عادَتِهَا التَّجَوُّعُ؛7

گرسنگى، چه خوب ياورى براى اسير كردن نفْس و شكستن عادت آن است!"

بر اين اساس، همه رواياتى كه در ستايش گرسنگى و نقش آن در خودسازى و تربيت نفْس، وارد شده‏اند، هدف آنها ايجاد مانع طبيعى در برابر سلطه شيطان بر انسان و نگهدارى انسان از كشش‏ها و اغواگرى‏هاى نفْس و نيز آزادسازى نيروهاى عقلى و شكوفاسازى استعدادهاى انسانى است، آن گونه كه از اين دو روايت ـ كه از مجموعه احاديث اين گونه برگزيده‏ايم ـ روشن مى‏شود.8

پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: "جاهِدوا أنفُسَكُم بِالجُوعِ وَ العَطَشِ، فَإِنَّ الأجرَ فى ذلِكَ كَأَجرِ المُجاهِدِ فى سَبيلِ اللّه‏ِ؛9

به وسيله گرسنگى و تشنگى، با نفس خويش جهاد كنيد؛ چرا كه پاداش آن، مثل پاداش جهادكننده در راه خداست".

نيز فرمود: "أحيوا قُلُوبَكُم بِقِلَّةِ الضِّحكِ وقِلَّةِ الشَّبَعِ، وَ طَهِّروها بِالجُوعِ تَصفو[ تَصفُ] وَ تَرِقُّ؛10

دل‏هاى خود را با كم خنديدن و كم خوردن، زنده كنيد و آن را با گرسنگى، پاك سازيد تا صاف و رقيق شود".

نكته دوم: عنايت ويژه خداوند

افزون بر پشتوانه‏اى كه روزه به طور طبيعى براى روزه‏داران جهت جلوگيرى از سلطه شيطان و اغواگرى‏هاى او پديد مى‏آورد، اين برنامه عبادى، خود به خود، زمينه‏ساز شمول عنايت‏هاى خدا بر آنان مى‏گردد. آنچه در روايات با عنوان به بند كشيدن شياطين در اين ماه آمده است، به همين نكته اشاره دارد.

به عبارت ديگر، عنايت الهى گزاف نيست تا سؤال شود: چرا خداى سبحان، مانع سلطه شيطان نمى‏شود و در بقيّه ماه‏ها بين انسان و سلطه او فاصله نمى‏اندازد؟ هرگز؛ بلكه ريشه اين توفيق و عنايت الهى، در انتخاب خود انسان و ورود او به ميهمان‏سراى رمضان، نهفته است.

چرا از "به بند كشيده شدن شياطين" بي­بهره ايم؟

در چارچوب تحليلى كه گذشت ـ عدم سلطه شياطين نسبت به انسان يا دست كم نسبت به روزه‏داران، در اين ماه ـ سؤال اساسى دومى مطرح مى‏شود؛

غفلت و گناه روزه‏داران چگونه قابل توجيه است؟ تشريع كفّاره‏هايى كه براى درمان اين حالت‏هاست چه معنايي دارد؟

سيّد ابن طاووس رحمه‏الله در تصوير اين نكته مى‏گويد:

يكى از دينداران از من پرسيد: «من از به بند كشيده شدن شياطين بهره چندانى نمى‏برم؛ چون همان حالت غفلت را كه پيش از ماه رمضان داشتم، دارم و گويا فرقى نكرده است و با زنجير شدن ياران شيطان، از آن كاسته نشده است...»11 

دو پاسخ به اين پرسش مى‏توان داد:

1. شيطان، به تنهايى زمينه‏ساز گناهان نيست.

اين پاسخ، بر اين نكته استوار است كه خطاها و گناهانى كه از انسان سر مى‏زند، تنها به شيطان و اغواگرى او مربوط نمى‏شود؛ بلكه دو منشأ اساسى ديگر هم دارد: نفْس امّاره، و زنگارهاى متراكمى كه پيامد گناهان پيشين‏اند و دل را آلوده و سياه ساخته‏اند.

در واقع، عنايت الهى‏اى كه در ماه رمضان شامل انسان مى‏شود، تنها تأثير عامل نخستين را كه مربوط به شيطان است، از بين مى‏برد؛ امّا دو عامل ديگر همچنان نقش ايفا مى‏كنند و جهت زمينه‏سازى براى انحراف انسان و سر زدن گناهان از او و غافل ماندن وى، كافى‏اند.

بر فرض كه روزه بتواند همه كشش‏هاى نفْس امّاره را بپوشاند و تأثير آن را در كشاندن انسان به طرف خطاها و گناهان از بين ببرد، زنگارهاى متراكم از گناهان گذشته، كافى‏اند كه براى روزه‏دار، خطرآفرين باشند و او را در معرض غفلت و گناه قرار دهند.

2. در بند بودن شيطان‏ها، نسبى است.

از تحليل گذشته روشن شد كه زنجيرى كه شيطان را به بند مى‏كشد، از خود روزه ماه رمضان فراهم مى‏شود و نه از چيز ديگرى. بنا بر اين، هر چه روزه مستحكم‏تر و كامل‏تر باشد، زنجيرى كه شيطان را به بند مى‏كشد و جلوى نفْس امّاره را مى‏گيرد، محكم‏تر خواهد بود و از ميزان غفلت و انحراف‏هاى ناشى از آن، خواهد كاست.

بر اين پايه، مى‏توان گفت: روزه آنان كه در ماه رمضان، گناهانى مرتكب مى‏شوند، روزه كاملى نيست.

در حقيقت اين ما هستيم كه با عنايت ويژه الهي در اين ماه ميتوانيم با اعمال خود شيطان را به بند بكشيم.انشاءالله

منبع: كتاب «ماه خدا»، مولف: محمد محمدي ري شهري،

همكار: رسول افقي، مترجم: جواد محدثي،

تحقيق: مركز تحقيقات دارالحديث