دومين ويژگى برجسته‏اى كه در فضاى اين ماه بافضيلت جلوه‏گر است، وجود زمينه‏ها و ظرفيت‏هايى است كه براى ميهمانى خداى سبحان فراهم آمده‏اند، آن گونه كه پيامبر خدا در توصيف اين ويژگى فرمود:

هُوَ شَهرٌ دُعيتُم فيهِ إلى ضِيافَةِ اللّه‏ِ، وَ جُعِلتُم فيهِ مِن أهلِ كَرامَةِ اللّه؛50
ماهى است كه در آن به ميهمانى خدا دعوت گشته‏ايد و از اهل كرامت خدا قرار داده شده‏ايد.

در حقيقت، اين ويژگى، ريشه ويژگى اوّل، بلكه سرچشمه همه ويژگى‏ها و بركات اين ماه مبارك است. به عبارت ديگر، مى‏توان گفت كه ميهمانى الهى در اين مقطع زمانى، و غذاهاى معنوى ويژه‏اى كه خداوند براى پذيرايى از ميهمانانش در چنين ضيافتى فراهم ساخته است، ريشه تحوّلات ژرف معنوى‏اى است كه در اين ماه بافضيلت، بر زندگى انسان سايه مى‏افكنند، و سفره‏اى است گسترده براى همگان كه هر كس، مى‏تواند از بركات بى‏شمار آن برخوردار شود.
   معناى ميهمانى خدا
نخستين سؤالى كه درباره دومين ويژگىِ اين ماه مطرح است، معناى ميهمانى خداى سبحان در اين ماه و ميزبانى او از دوستانش است. مگر همه مردم در همه اوقات، ميهمانان خدا نيستند كه بر سر سفره الهى فرود آمده‏اند ؟
به علاوه، پايه ميهمانى، همان خوردنى و آشاميدنى‏اى است كه ميزبان براى ميهمان فراهم مى‏كند. پس، اين چه ضيافتى است كه پرهيز از خوردن و آشاميدن، نخستين شرط آن است؟
پاسخ اين سؤال، از تحليل واقع‏بينانه حقيقت انسان و شناخت بنيادهاى وجودى او به دست مى‏آيد. انسان از نگاه اسلام، تركيبى از جسم و جان است. همان گونه كه جسم انسان براى تداوم وجود خويش نيازمند غذاهاى مادّى است، هويّت و حقيقت انسانىِ او نيز نيازمند غذاهاى معنوى از سنخ خود است.
روشن است كه خداوند سبحان، ميهمانى رمضان را براى پذيرايى از جسم و وجود مادّىِ دوستانش فراهم نساخته است؛ چرا كه بدن‏هاى آنان، مثل همگان، در ضيافت هميشگى خدايند، و به تعبير سعدى شيرازى:
اديم زمين، سفره عام اوست چه دشمن بر اين خوان يغما، چه دوست51
اين، در حالى است كه اغلب دشمنان خدا از اين سفره گسترده، بيش از ديگران بهره مى‏برند. نتيجه، اين كه: ارزش پذيرايى از جسم و تأمين خواسته‏هاى مادّى، هرگز به پاى تأمين نيازهاى معنوى نمى‏رسد، بخصوص كه قرآن كريم تصريح مى‏كند: اگر بيم آن نبود كه همه مردم به كفر بگروند، كافر به بالاترين امكانات مادّى، نايل مى‏شد:

« وَ لَوْلاَ أَن يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَ حِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَـنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ وَ مَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ * وَ لِبُيُوتِهِمْ أَبْوَ بًا وَ سُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِـئونَ * وَ زُخْرُفًا وَ إِن كُلُّ ذَ لِكَ لَمَّا مَتَـعُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ الْأَخِرَةُ عِندَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ »؛52
اگر بيم آن نبود كه مردم [در، گم‏راهى] امّتِ واحد شوند، براى خانه‏هاى كسانى كه به خداوندْ كافر مى‏شوند، سقف‏هايى از نقره و نردبان‏هايى قرار مى‏داديم كه از آن بالا بروند * و براى خانه‏هايشان درها و تخت‏هايى كه بر آن تكيه زنند، قرار مى‏داديم * و [نيز] انواع زيورها را. همانا همه اينها كالاى زندگى دنيايى است و سراى آخرت نزد پروردگارت براى تقواپيشگان است.

در حديث پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نيز آمده است:

لَو أنَّ الدُّنيا كانَت تَعدِلُ عِندَ اللّه‏ِ عز و جل جَناحَ بَعُوضَةٍ، ما سَقَى الكافِرَ، وَ الفاجِرَ مِنها شَربَةً مِن ماءٍ؛53
اگر نبود اين كه دنيا در نزد خدا برابر با بال پشه‏اى هم نيست، هرگز در آن، يك جرعه آب نيز به كافر و فاجر نمى‏نوشاند!

خداى متعال در ميهمان‏سراى رمضان، جان‏ها و روح‏هاى دوستانش را به ضيافت فرا خوانده است، نه بدن‏ها و وجود مادّى آنان را، و اين، ضيافتى است كه جز او، كسى ارزش آن را نمى‏داند. از اين رو خداى سبحان فرموده است:

الصَّومُ لى وَ أنَا أجزى بِهِ؛54
روزه، از آنِ من است و من خود، پاداش آن را مى‏دهم.

از سوى ديگر، شرايط و آداب اين ميهمانى، بايد هماهنگ با ضيافت جان باشد و طعام و نوشيدنى آن، هماهنگ با ضيافت روح و هدف از آن نيز پديد آوردن تحوّل روحى و تجديد حيات معنوى انسان و تقويت بنيه روانى او.
در اين زمينه، عالم ربّانى مرحوم شيخ رضا (فرزند فقيه و فيلسوف و عارف بزرگوار، شيخ محمّدحسين اصفهانى) در الرسالة المجديّة در شرح اين سخن پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله كه: «در اين ماه، به ميهمانى الهى دعوت گشته‏ايد و از اهل كرامت الهى قرار داده شده‏ايد»، چه زيبا نوشته است كه:

بدان! اين ميهمانى، پذيرايى از جسم نيست و بدن تو به اين ميهمانى دعوت نشده است ؛ چرا كه تو در ماه رمضان، در همان خانه‏اى ساكن هستى كه در ماه شعبان ساكن بودى و غذاى تو، همان نان و آب‏گوشتى است كه در ماه‏هاى ديگر سال مى‏خوردى، [با اين تفاوت كه] در روزهاى اين ماه، از خوردن آن منع شده‏اى ؛ بلكه روح توست كه ميهمان اين ضيافت است و به منزل و غذايى ديگر دعوت شده است كه روحانى و هماهنگ با روح است.
دعوت به ماه رمضان، دعوت به بهشت است و غذاهاى اين ميهمانى نيز از نوع غذاهاى بهشتى است. هر دو، ميهمان خانه خدايند؛ ليكن نام ميهمان‏سرا در اين جا «ماه رمضان» است و نامش در آن جا «غرفه‏هاى بهشتى». اين جا غيب است و آن جا مشهود و عيان؛ اين جا تسبيح و تهليل است و آن جا چشمه سلسبيل؛ اين جا نعمت‏هاى پوشيده و اندوخته هستند و آن جا «ميوه‏اى از آنچه بر مى‏گزينند * و گوشت بريان پرنده‏اى كه ميل دارند.55
پس نعمت‏ها در هر جهان با پوشش همان جهان، آشكار مى‏شوند و گاهى هم هست كه نعمت‏ها در همين دنيا براى پيامبران و معصومان، به شكل آن جهانى، آشكار مى‏شوند. آنچه در روايات بسيارى آمده كه: پيامبر خدا براى فاطمه زهرا عليهاالسلام يا امام حسن و امام حسين عليهماالسلامميوه‏اى از ميوه‏هاى بهشت يا جامه‏اى از جامه‏هاى بهشت آورد، گواه اين مطلب است.
بلكه بالاتر از اين، گاهى اين امور براى شيعيان خاص نيز فراهم مى‏آيد، البتّه به تناسب وسعت وجود و مرتبه‏اى از كمال كه به آن رسيده‏اند. بارها و بارها از نزديك‏ترين خويشانِ سببى و نسبى خود56 شنيده‏ام كه مى‏گفت:
«در يكى از روزهاى ماه رمضان، مشغول خواندن زيارت "امين اللّه‏" در مرقد امير مؤمنان در نجف بودم. چون به اين عبارتِ زيارت رسيدم كه: «مائده‏هاى رحمت براى آنانى كه از خوان نعمتت روزى مى‏طلبند، آماده است و سرچشمه‏هاى سيرابى براى تشنگان، پُر آب است»، در همان حال كه در معناى آن تأمّل و انديشه مى‏كردم، ناگهان سفره‏اى برايم آشكار شد كه طعام‏ها و نوشيدنى‏هاى گوناگون بر آن چيده شده بود، آن چنان كه تا آن زمان، تصوّرش را هم نكرده بودم. من مشغول خوردن از غذاى آن بودم و در همان حال به يك مسئله فقهى نيز مى‏انديشيدم. حالتى شگفت و دهشت‏زا بود! در واقع، حقيقت غذا[ى روح]، همين است كه روزه را باطل نمى‏كند...»
شراب طهور در زندگى دنيا، محبّت خداست و بهترين وقتى كه براى فراهم ساختن آن مغتنم است، همين ضيافتى است كه ساقى‏اش، همان ميزبانش است.
هرگز مپندار كه تعبيرات اين بنده، خيالات و اوهام شاعران يا شطحيّات صوفيان افراطى است. هرگز مباد كه از زبان قرآن و حديث، فراتر روم يا در اعتقاداتم از آنچه خداوند و پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله گفته و به آن فرمان داده‏اند، پيش‏تر روم؛ بلكه مقصود، سخنِ همان خدايى است كه در سوره «هل أتى» مى‏فرمايد: «خداوند به آنان شراب طهور مى‏نوشاند»57. 58
روشن است كه انسان، بدون داشتن آمادگى‏هاى لازم و شرايط و زمينه‏هاى ضرورى براى ورود به اين ميهمانى، نمى‏تواند به اين ضيافت الهى وارد شود و از آن در جهت تجديد حيات معنوى كه اصلى‏ترين هدف خلقت انسان و نقطه اوج فلسفه وجودى اوست بهره‏مند گردد.
شناخت، نخستين شرط اساسى براى ورود به محدوده ضيافت الهى است. اين شناخت، افق گسترده‏اى دارد كه از شناخت معناى ميهمانى خدا آغاز مى‏شود و تا شناختِ: فلسفه روزه، ارزشى كه روزه و روزه‏دار از آن برخوردارند، نقش روزه در حيات مادّى و معنوى انسان، و نيز مراتب اين ضيافت ربّانى، امتداد مى‏يابد. ميهمانان خدا، بدون شناخت و آگاهى از اين مسائل، نمى‏توانند براى بهره‏مندى از ضيافت الهى و برخوردارى از دستاوردهاى آن، آماده شوند.
نكته مهمّ ديگرى كه اهمّيت بسيار دارد، ضرورت برنامه‏ريزى براى آماده‏سازى مسلمانان جهت ورود به ميهمان‏سراى رمضانى است. بررسى سيره اهل بيت عليهم‏السلام در اين زمينه، نشان مى‏دهد كه آن بزرگواران به اين موضوع، توجّهى خاص داشته‏اند.
براى اثبات اين مدّعا و محتواى اين انديشه، ملاحظه خطبه‏هاى پيامبر خدا و امام على عليه‏السلام كه در آستانه ماه رمضان و با هدفِ آماده‏سازى و استقبال از آن بيان كرده‏اند، كافى است.
افزون بر اين، براى آمادگى جهت ضيافت الهى، تنها شناخت، كافى نيست؛ بلكه مجموعه‏اى از اعمال و دعاهايى كه به همين‏خاطر بيان شده‏اند و اين هدف را تأمين مى‏كنند، ضرورى‏اند.

 » آداب ميهمانى خدا
آداب ميهمانى الهى را مى‏توان به سه دسته زير تقسيم كرد:
دسته اوّل. آدابى كه توجّه و پايبندى به آنها، شرط حتمى براى ورود به ميهمانى الهى است. اين دسته، عبارت است از پرهيز از مفطِرات روزه59 به قصد قربت.
جايگاه بررسى اين دسته از آداب (احكام)، فقه است و چون «رساله‏هاى عمليّه» آنها را به نحو مبسوط بيان كرده‏اند، نيازى به طرح تفصيلى اين مباحث در اين مجموعه نيست.
دسته دوم. آدابى كه رعايت آنها، شرط ضرورى براى بهره‏بردارى انسان از اين ضيافت الهى در جهت تجديد حيات معنوى خويش و رسيدن به تكامل روحى است.
آنچه جامع همه آداب اين دسته است، پرهيز از محرّمات الهى است. از اين رو، در گزارش خطبه معروفى كه پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در آستانه ماه رمضان فرمود، آمده است كه امام على عليه‏السلام در اثناى آن پرسيد:
يا رَسولَ اللّه‏ِ، ما أفضَلُ الأَعمالِ في هذَا الشَّهرِ؟
اى پيامبر خدا! بهترينِ كارها در اين ماه چيست؟
پيامبر خدا پاسخ داد:

الوَرَعُ عَن مَحارِمِ اللّه؛60
«پرهيز از محرّمات الهى».

در تبيين پاسخ پيامبر، مى‏توان گفت كه گناهان، آفاتى هستند كه حيات معنوى انسان را تهديد مى‏كنند و مانع شكوفايى آن مى‏شوند. از اين رو، با وجود گناهان كه مانع رشد معنوى انسان‏اند روزه هرگز نمى‏تواند موجب تحوّل معنوى در انسان شود. بنا بر اين، روزه‏دارِ مبتلا به آفت گناه، از روزه‏اش بهره نمى‏برد و به تعبير پيامبر خدا:

رُبَّ صائِمٍ حَظُّهُ مِن صِيامِهِ الجوعُ وَ العَطَشُ، و رُبَّ قائِمٍ حَظُّهُ مِن قِيامِهِ السَّهَرُ؛61
چه بسا روزه‏دارى كه بهره‏اش از روزه خويش، گرسنگى و تشنگى است و چه بسا نمازخوانى كه بهره‏اش از سحرخيزى، بيدار ماندن است!

روايتى هم كه «عيد فطر» را آغاز سال مى‏شمارد، به اين اعتبار است آن روز، اوّلين روز سالى خوردن و نوشيدن در حلال مى‏شود گونه متن روايت، تصريح شده است49 يا براى عيد فطر، دور تازه‏اى از زندگى انسان سرگيرى اعمال است، پس گناهانش كوره گداخته روزه ذوب گرديده پرونده اعمالش كاملاً زدوده ريشه‏كن شده‏اند. امام على عليه‏السلام نيز در اين زمينه مى‏فرمايد:

كَم مِن صائِمٍ لَيسَ لَهُ مِن صِيامِهِ إلاَّ الجوعُ وَ الظَّمَأُ، و كَم مِن قائِمٍ لَيسَ لَهُ مِن قِيامِهِ إلاَّ السَّهَرُ و العَناءُ، حَبَّذا نَومُ الأَكياسِ و إفطارُهُم؛62
چه بسا روزه‏دارى كه از روزه‏اش جز گرسنگى و تشنگى، بهره‏اى ندارد و چه بسا نمازخوانى كه از نمازش جز بيدارى و رنج، بهره‏اى نمى‏برد. خوشا خواب و خوراكِ خردمندان هوشيار! 63

روايتى هم كه «عيد فطر» را آغاز سال مى‏شمارد، به اين اعتبار است كه آن روز، اوّلين روز سالى است كه خوردن و نوشيدن در آن حلال مى‏شود آن گونه كه در متن روايت، تصريح شده است49 و يا براى اين است كه عيد فطر، آغاز دور تازه‏اى از زندگى انسان و از سرگيرى اعمال است، پس از اين كه گناهانش در كوره گداخته روزه ذوب گرديده و از پرونده اعمالش كاملاً زدوده و ريشه‏كن شده‏اند. بنا بر اين، پرهيز از مفطِرات روزه، شرط ورود به ميهمانى الهى است و پرهيز از گناهان، شرط بهره‏ورى از بركات آن.
دسته سوم. آدابى كه مراعات آنها، شرط رسيدن به بهره‏ورى كامل از ميهمانى الهى است. بايد توجّه داشت كه اينها آداب استحبابى‏اند و هر كس مى‏تواند به اندازه توان و حال و فرصتى كه دارد، از آنها بهره‏مند گردد.
   » آداب خروج از ميهمان‏سراى الهى
خروج از ميهمان‏سراى الهى نيز آداب خاصّى دارد، همان گونه كه ورود به دايره اين ميهمانى ارجمند، آدابى دارد. مراعات اين آداب و پايبندى به آنها، در جبران كاستى‏هايى كه در طول اقامت انسان در اين ميهمان‏سرا وجود داشته، سهم دارد و نقاط ضعف و كمبودهاى آن را جبران مى‏كند و امكان بيشترى در بهره‏مندى از بركاتش به او مى‏دهد تا در خدمت تقويت بُعد روحى و بنيه معنوى خويش باشد.
آنچه در اين زمينه توجّه‏برانگيز و داراى درس‏ها و نكات آموزنده است، سيره اهل بيت عليهم‏السلام در وداع با ماه ميهمانى الهى است.

منبع: كتاب «ماه خدا»، مولف: محمد محمدي ري شهري،
همكار: رسول افقي، مترجم: جواد محدثي،
تحقيق: مركز تحقيقات دارالحديث

---

پاورقی
1- ر. ك: تفسير الفخر الرازي: 5 / 89 والعين: 327. يادآورى اين نكته لازم است كه فخر رازى، اين دو معنا را در اشتقاق «رمضان»، از خليل بن احمد فراهيدى نقل كرده است؛ ليكن پوشيده نماند كه معناى نخست، در بيشتر فرهنگ‏هاى لغت نيامده است. از سوى ديگر، در تهذيب اللغةى ازهرى آمده است: «ابر و بارانِ رمضى يعنى ابر و بارانِ آخر تابستان و اوّل پاييز كه چون گرما و حرارت خورشيد را به خود مى‏گيرند، رمضى ناميده شده‏اند» ( تهذيب اللغة: 2 / 1469 ).
2- الكشّاف: 1 / 113. ونيز، ر. ك: معجم مقاييس اللغة: 2 / 440، المصباح المنير: 231، النهاية: 2 / 264، أساس البلاغة: 252، مفردات ألفاظ القرآن: 366، مجمع البحرين: 2 / 732.
3- براى آگاهى از منابع حديث ر. ك: ماه خدا ج 1 ص 52 ح 34.
4- ر. ك: السنن الكبرى: 4 / 339 / 7904، الفردوس: 5 / 52 / 7433، كنز العمّال: 8 / 484 / 23742 و ح 23743؛ الكافى: 4 / 70 / 2، كتاب من لايحضره الفقيه: 2 / 172 / 2050، معانى الأخبار: 315 / 1، بصائر الدرجات: 311 / 12، بحار الأنوار: 96 / 376 / 1.
5- ر. ك: منابع پاورقى قبلى. و همچنين: الكافى: 4 / 70 / 1، كتاب من لايحضره الفقيه: 2 / 172 / 2051، معانى الأخبار: 315 / 2، فضائل الأشهر الثلاثة: 93/73، الجعفريّات: 241 و ص59، الإقبال: 1/29، بحار الأنوار: 96/377/2 و ح 3.
6- ر. ك: الجعفريّات: 241 و ص 59، النوادر، راوندى: 208 / 407، الإقبال: 1 / 29، بحار الأنوار: 96 / 377 / 3.
7- ر. ك: الميزان فى تفسير القرآن: 2 / 26.
8- ر. ك: ماه خدا ج 1 ح 5 و ح 10 ـ 13 و ح 210 و ح 218 و ح 225 و ح 227 و ح 232 وح 466.
9- ر. ك: همان ح 8.
10- ر. ك: همان ص 41 (ويژگى‏هاى ماه رمضان / ماه ميهمانى خدا).
11- ر. ك: همان ص 49 (ويژگى‏هاى ماه رمضان / نزول قرآن، در شب قدر). و ح 225.
12- ر. ك: همان ح 225 و ح 226. وص 327 (زياد قرآن خواندن).
13- ر. ك: همان ح 7 و ح 225 و ح 226.
14- ر. ك: همان ح 7.
15- ر. ك: همان ح 7.
16- ر. ك: همان ح 7.
17- ر. ك: همان ح 7 و 226.
18- ر. ك: همان ص 59 (بركات ماه رمضان / آزادى از آتش دوزخ). و ح 225 و ح 227 و ح 466.
19- ر. ك: همان ح 219
20- ر. ك: همان ح 220
21- ر. ك: همان ح 223 و ح 225 و ح 227 و ح 231.
22- ر. ك: همان ح 225 و ح 227 و ح 231 و ح 460.
23- ر. ك: همان ح 225 و ح 231 و ح 460.
24- ر. ك: همان ح 225 ـ 227 و ح 231 و ح 460.
25- ر. ك: همان ح 225 و ح 227 و ح 231 و ح 460.
26- ر. ك: همان ح 225 و 226.
27- . ر. ك: همان ح 225.
28- . ر. ك: همان ح 225.
29- . ر. ك: همان ح 225.
30- ر. ك: همان ح 26 و ح 59 و ح 220.
31- ر. ك: همان ح 220 و ح 224.
32- ر. ك: همان ح 219 ـ 220.
33- ر. ك: همان ص 43 (ويژگى‏هاى ماه رمضان / سرور ماه‏ها). و ح 21 و ح 221 و ص 177 ح 230.
34- ر. ك: همان ح 8.
35- ر. ك: همان ح 446.
36- ر. ك: همان ح 12 و ح 466.
37- شيخ مفيد گويد: اين ماه، طبق حديثى كه از پيامبر خدا نقل شده است، «سَرور ماه‏ها» و طبق حديثى كه از اهل بيت عليهم‏السلام نقل شده است، «بهار مؤمنان» است و ماهى است كه صالحان، آن را «مِضمار (هدف يا نقطه پايان مسابقه)» مى‏ناميده‏اند (مسارّ الشيعة: 20).
38- ر. ك: ماه خدا ج 1 ح 798 و 799.
39- ر. ك: همان ح 72.
40- ر. ك: همان ص 15، 16 و 39 تا 78.
41- براى آگاهى از منابع حديث ر. ك: ماه خدا ج 1 ص 32 ح 2.
42- ر. ك: همان ص 43 (ويژگى‏هاى ماه رمضان / آغاز سال).
43- الإقبال: 1 / 32.
44- ر. ك: بحار الأنوار: 58 / 376.
45- ر. ك: بحار الأنوار: 58 / 376 وجواهر الكلام: 5 / 25.
46- ر. ك: ماه خدا ج 1 ص 43 (ويژگى‏هاى ماه رمضان / آغاز سال) و ج 2 ص 933 ح 801.
47- ر. ك: ماه خدا ج 2 ص 755 (فضايل و ويژگى‏هاى شب قدر / آغاز و پايان سال است).
48- ر. ك: همان ص 933 ح 801.
49- ر. ك: همان ص 933 ح 801.
50- ر. ك: ماه خدا ج 1 ص 161 ح 218 و ص 41 (ويژگى‏هاى ماه رمضان / ماه ميهمانى خدا).
51- بوستان سعدي: ص 3.
52- الزخرف، آيه 33 ـ 35.
53- الأمالى، طوسى: 531 / 1162، مكارم الأخلاق: 2 / 368 / 2661، تنبيه الخواطر: 2 / 56، تحف العقول: 40، الأمالى، صدوق: 305/348، التمحيص: 49 / 79؛ سنن الترمذى: 4 / 560 / 2320، المستدرك على الصحيحين: 4 / 342 / 7848 در دو منبع اخير، «و الفاجر» وجود ندارد، كنز العمّال: 3 / 195 / 6132.
54- براى آگاهى از منابع حديث ر. ك: ماه خدا ج 1 ص 100، ح 108.
55- واقعه، آيه 20 و 21.
56- به نظر مى‏رسد كه مقصود وى، پدر بزرگوارش شيخ محمّدحسين اصفهانى (كُمپانى) باشد.
57- اشاره‏است به حديث‏امام‏صادق عليه‏السلام در مورد آيه‏مذكور، كه فرمود: «آنان را از هر چيزى جز خدا پاك مى‏سازد؛ چرا كه هر كس به چيزى از موجودات، آلوده گردد، پاك نيست، مگر به خداى متعال» (مجمع البيان: 10 / 623).
58- جامع الدرر (نوشته عالم ربانى و استاد اخلاق حجت الاسلام والمسلمين حاج سيد حسين فاطمى رضوان اللّه‏ تعالى عليه): 335 ـ 337 به نقل از رساله مجديّه.
59- مفطِرات روزه، عبارت‏اند از: يك. خوردن و آشاميدن، دو. جِماع (آميزش)، سه. استمنا، چهار. دروغ بستن به خدا و پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و امامان معصوم عليهم‏السلام، پنج. رساندن غبار غليظ به حلق، شش. فرو بردن تمام سر در آب، هفت. باقى ماندن بر حال جنابت يا حيض يا نفاس تا اذان صبح، هشت. اماله كردن با چيزهاى روان، نه. قى كردن عمدى.
60- براى آگاهى از متن كامل حديث و منابع آن ر. ك: ماه خدا ج 1 ص 160 ح 218 و ص 244 ح 263.
61- الأمالى، طوسى: 166 / 277، فضائل الأشهر الثلاثة: 144 / 158، بحار الأنوار: 96 / 289 / 4؛ سنن ابن ماجة: 1 / 539 / 1690، سنن الدارمى: 2 / 757 / 2620، مسند ابن حنبل: 3 / 307 / 8865، السنن الكبرى: 4 / 449 / 8313، المعجم الكبير: 12 / 292 / 13413، كنز العمّال: 3 / 473 / 7490 و 7491.
62- نهج البلاغة: حكمت 145، خصائص الأئمّة عليهم‏السلام: 104، روضة الواعظين: 383، بحار الأنوار: 96 / 294 / 22.
63- مقصود از «هوشياران» در اين جا، عالمان عارف‏اند؛ چرا كه عبادت آنان، با عقايد صحيحشان، مطابق است (شرح نهج البلاغة: 18 / 334).

Top